Voorwoord

Het Rode Kruis Tilburg organiseert in samenwerking met Balance Support Goirle deze Rode Kruis Tocht langs de Leije over landgoed Gorp en Roovert.

Verschillende weetjes, feiten en verhalen zijn gebundeld om u meer informatie te geven over het prachtige landschap. Vanzelfsprekend is deze beschrijving allerminst volledig. Daarvan zijn we ons bewust.

We willen u graag van extra informatie voorzien, maar niet overladen met jaartallen en een uitgebreide geschiedkundige dan wel diepgaande beschrijving van de natuur.

Aan de samenstelling en vervaardiging van deze publicatie is de grootste zorg besteed. Mochten er zich desondanks onjuistheden in bevinden, dan kunnen wij daarvoor geen enkele aansprakelijkheid aanvaarden.

Wij wensen u veel plezier!

Geschiedenis

Goirle, het dorp van de Ballefrutters!

De naam Goirle is samengesteld uit de woorden ‘goer’ (goir) en ‘loo’. Het eerste betekent moeras of drassige grond, het tweede bos of open plek in het bos.

Als familienaam komen we Goirle als eerst tegen in 1214: ridder Gerhard van Gorle, die behoorde tot de vertrouwelingen van Hendrik I, de hertog van Brabant. Verder kennen we uit de dertiende en veertiende eeuw de ridders Jan en Wouther van Goerle. Ook de familienaam Van Gool duidt op herkomst uit Goirle.

Als plaatsnaam wordt Goirle voor het eerst genoemd in een historisch staatsstuk uit 1298, waarin sprake is van de Ludensvoirt te Goirle.

In 1387 werd Goirle, samen met Tilburg, onderdeel van de heerlijkheid Tilburg en Goirle. Dit was een leen van de Hertog van Brabant. Het werd in leen gegeven aan Paul van Haestrecht, een hoge functionaris van ’s Hertogenbosch. In 1453 werd een schepenbank voor Tilburg en Goirle ingesteld. Een college bestaande uit een burgemeester en wethouders. Twee Goirlese schepenen namen deel aan het schepencollege.

De Goirlese Watermolen werd voor het eerst in 1331 genoemd. Na 1387 zou hij vaak in het bezit zijn van de heren van Tilburg en Goirle.

Ballefrutters

Een specialiteit van Goirle was de vervaardiging van kaatsballen. Deze werden vervaardigd van paardenhaar dat in lederen ballen werd gefrot. Deze ballen werden in de 16e eeuw in een groter gebied van Midden-Brabant vervaardigd, maar vanaf de 17e eeuw vooral in Goirle, van waar ze geëxporteerd werden naar de noordelijke en de zuidelijke Nederlanden. Het ging hierbij om tienduizenden ballen per jaar.

Omstreeks 1870 stopte de productie. Dit had twee redenen.
Ten eerste beperkte de kaatssport zich geleidelijk tot Friesland, alwaar de plaatselijke schoenmakers zélf de productie ter hand namen.
Ten tweede kwam de textielindustrie op, en de lonen van de wevers waren -hoewel laag- nog beduidend hoger dan die van de ballenmakers. Textiel, met name grof linnen, werd geleidelijk aan belangrijker.
In 1665 was 15% van de beroepsbevolking spinner of wever, in 1797 was dit al 31%.

Eén keer per jaar refereert Goirle aan de Ballefrutters: met carnaval.

Puijenbroek

In 1843 werd de eerste blekerij voor linnen en pellen (een katoenen of linnen weefsel met een eenvoudig bont patroon) opgericht door Willem van Enschot. Toen de Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865) uitbrak, stagneerde de invoer van katoen waardoor de vraag naar linnen steeg. Door de stijgende vraag naar linnen konden de eerste Goirlese fabrieken gebouwd worden.

De belangrijkste was HaVeP, opgericht in 1888 door E.J. van Puijenbroek. Deze fabriek bestaat nog steeds. De familie Van Puijenbroek is eigenaar van landgoed Gorp en Roovert, waar onze wandeling ons vandaag doorheen voert.

Van Besouw

Daarnaast was er de fabriek van Van Besouw, de Textielfabriek Van Besouw N.V. De familie was al lange tijd actief in de kaatsballenproductie en sinds 1840 ook in de textiel. In 1885 ontstond de fabriek van Van Besouw. De eigenaar van de machinale firma, Jan van Besouw, verbeterde de sociale omstandigheden en voerde een soort winstdeling in. Ook werd er door hem in 1897 een corporatie opgericht die onder meer het drankmisbruik bestreed, het onderwijs bevorderde, als een soort spaarbank fungeerde en voor ontspanning zorgde.
Een aantal werknemers van Van Besouw richtte in 1900 een vakbond voor textielarbeiders op, het Sint-Jozefgilde geheten.

Van Besouw’s fabriek sloot in 1995.
Twee bedrijfsonderdelen, kunststof en tapijt, maakten een doorstart en bleven gevestigd in het complex.
De tapijtfabriek vertrok in 2008 uit Goirle.

Cultureel Centrum Jan van Besouw

Het verenigingsleven voor de gewone man kreeg pas enige betekenis rond de eeuwwisseling. Het arbeidersleven was hard en zwaar, maar aan het eind van de negentiende eeuw ontstond er een tendens om de werkomstandigheden voor de arbeiders te verbeteren. Enerzijds was er het opkomend marxisme, anderzijds kwam ook de katholieke kerk op voor de arbeiders. In tegenstelling tot de door Marx gepredikte klassenstrijd, legde de kerk meer de nadruk op het saamhorigheidsgevoel binnen een bedrijf: arbeiders, beambten en patroons werkten samen voor hetzelfde doel en vormden zo een samenwerkingsverband.

In Goirle was het met name Jan van Besouw die in zijn fabriek verregaande sociale vernieuwingen doorvoerde. Deze hadden niet alleen betrekking op de werkomstandigheden, maar ook op de sociale en culturele ontwikkeling van de arbeiders. Om het geestelijk niveau van de arbeider te verhogen kwamen er cursussen en een studiekring. Voor de ontspanning van de leden werden er o.a. een toneel- en zangvereniging opgericht. In 1897 werd besloten dat men behoefte had aan een verenigingsgebouw, waarin naast lokalen voor vergadering, magazijnen en een depot, ruimte werd gemaakt voor de eerste bibliotheek.

Het huidige Cultureel Centrum, vernoemd naar Jan van Besouw, herbergt nog steeds al deze voorzieningen.

Start alle routes
De nummers tussen haakjes () komen voor zover mogelijk en van toepassing overeen met de nummers op de routebeschrijving die u bij de startlocatie ontvangt (ontvangen heeft) en de pijlen waarmee de routes zijn uitgezet.

De route start aan de Thomas van Diessenstraat,

vernoemd naar de Goirlese textielfabrikant Thomas van Diessen (1828-1892).
Geboren in een zeer arm gezin en met een zwakke gezondheid, ontwikkelde Thomas zich tot een gewiekste zakenman. Als fabrikant/koopman van linnen en weefgaren verwierf hij zich niet alleen een groot vermogen, maar ook groot aanzien.
Zijn levensdoel was de godsdienstige vorming van de jeugd. Vooral dank zij zijn inspanningen kwamen in l890 de fraters van Tilburg naar Goirle voor het geven van bijzonder lager onderwijs aan jongens. Op l8 juni l889 werd de eerste steen gelegd van een succursaalhuis (“bijhuis”) aan de Kloosterstraat.

De Sint-Johannes Onthoofdingkerk is de oudste parochiekerk van Goirle.

(15)Het is een neogotische kerk die werd ontworpen door Jos Cuypers en gebouwd werd van 1896-1897. Van de voorgaande, gotische, kerk uit omstreeks 1450 is slechts de toren overgebleven. Deze toren stamt uit het midden van de 15e eeuw en heeft overhoekse steunberen. Oorspronkelijk bezat de toren drie geledingen, maar ze werd tijdens de bouw van de huidige kerk met één geleding verhoogd.

De kerk bezit gebrandschilderde ramen van Louis van der Essen uit 1933, en van Jan Willemen uit 1950. De heiligenbeelden dateren van 1925. De neogotische preekstoel is gemaakt in de werkplaats van Hendrik van der Geld. Er is een 15e-eeuws kruisbeeld, enkele 16e-eeuwse klokken en een priestergraf met zerk uit 1635.

Tijdens de bouw van de huidige kerk werd het schip van de gotische kerk gesloopt maar ook vond men de fundamenten van een ouder, romaans, kerkje met een rechthoekige plattegrond. Dit kerkje was 6 meter breed en nog geen 10 meter lang. Het gebouwtje dateert van ongeveer 1100 en was een kwartkerk. Van een zelfstandige parochie getuigt in 1340 voor het eerst een schriftelijk document. Het patronaatsrecht van de parochie was in handen van het kapittel van Hilvarenbeek.

In 1639 werd de katholieke godsdienst verboden en de kerk genaast door de hervormden. De katholieken kerkten voortaan in een grenskerk Sint-Jans-Gool te Nieuwkerk. De Goirlese kerk raakte in verval omdat de weinige protestanten geen geld voor het onderhoud ervan konden bijeenbrengen. Tijdens de zomerstorm van 1 augustus 1674 stortte de toren in. Hij werd hersteld. Ondertussen kregen de Goirlenaren in 1683 de toestemming om een schuurkerk te bouwen, die zich nabij de Goirlese Watermolen bevond. In 1759 werd een nieuwe schuurkerk gebouwd aan de Bergstraat tegenover de oude parochiekerk die nu Grote kerk werd genoemd. De nieuwe schuurkerk mocht worden gebouwd op voorwaarde dat de kerkmeesters het gebouw zouden approciëeren tot een ordentelijke koorenschuur.

Nadat de oude parochiekerk in 1809 weer aan de katholieken werd overgedragen werd de schuurkerk verkocht en gesloopt. In 1849 en 1869 werd de toren door blikseminslag getroffen. In 1895 werd een noodkerk ingewijd waarna de oude kerk in 1896 werd gesloopt. De nieuwe, huidige, kerk kwam in 1899 gereed en werd vanuit de toren gezien in zuidelijke richting gebouwd. Daarmee was de kerk een kwartslag gedraaid ten opzichte van de oude, die traditioneel vanuit de toren in oostelijke richting gebouwd was. De oude hoofdingang van de toren in de westgevel lijkt zodoende nu een 'zij-ingang'. De bestaande toren bleef behouden maar werd met één geleding verhoogd. In 1944 werd Goirle beschoten waarbij ook de toren getroffen werd. De spits stortte drie dagen na de bevrijding op het kerkgebouw. In 1945 begon men met de restauratie van de kerk en een nieuwe torenspits volgde in 1953.

Ontstaan Brabants landschap

Voor het ontstaan van het landschap in Noord-Brabant met zijn karakteristieke laaglandbeken en brede dalen moet we terug naar de periode van de ijstijden, zo’n 1,5 miljoen jaar geleden.

Door de zeer lage temperaturen was de ondergrond tot op enkele tientallen meters permanent bevroren (permafrost). Er heerste toen in ons land een toendraklimaat: geen bomen, weinig begroeiing en een gemiddelde jaartemperatuur van onder de 10⁰ C. In de perioden tussen twee ijstijden in, die enkele duizenden jaren konden duren, werd het warmer en vochtiger.

Dan keerde de vegetatie terug en breidde zich uit tot een bosvegetatie.

Er ontstonden beekjes uit regenwater die van zuid naar noord stroomden en vaak een zeer breed stroomdal hadden, omdat de ondergrond nog bevroren was (bv. de Oude Leij bij de Regte Heide). Toen de ondergrond weer ontdooide kon het water weer een dal in de diepte uitslijpen, waardoor de beken een smaller aanzien kregen. Zo komen we in Brabant aan de zo karakteristieke brede, ondiepe beekdalen met hun relatief smalle beken.

Wandelgebied 'de Vosreyt'

(20) Een deel van De Brand kreeg een nieuwe naam: de Vosreyt. Het betreft het grasland tussen de voormalige tramlaan (Kerklaantje) en de Beeksedijk.
Na een herinrichting van een jaar is het gebied nu officieel een ecologisch zone en wandelgebied. Halverwege het Kerklaantje is een uitzichtpunt met bankje en informatiebord. Het gebied is heringericht om hier meer natuur te ontwikkelen en er is ruimte gemaakt om water te bergen, zodat wateroverlast voorkomen kan worden.
Langs de Oude Leij had een aantal grondgebruikers bij hevige regenval te maken met overstroming. Om de wateroverlast in het landbouwgebied duurzaam op te lossen, moest ruimte worden gecreëerd om water te bergen. Hierdoor is de overlast drastisch verminderd.

hoog water brug over oude ley
De Vosreyt in Goirle is een goed voorbeeld van hoe je met waterberging kunt omgaan. Samen met het waterschap is het gebied hier zo ingericht dat bij momenten van grote overlast het water tijdelijk kan worden ‘geparkeerd’. Op die manier wordt er voor gezorgd dat de mensen in de omgeving droge voeten houden. Dankzij de nieuwe inrichting van het gebied is de Vosreyt vochtiger geworden. Daardoor kunnen vochtig grasland en moeras zich beter ontwikkelen. Een flinke plus voor de natuur dus. Het gebied is opengesteld voor recreanten. Via een mooie wandelroute buitenom en voor de mindervaliden een speciaal pad vanuit de kom van Goirle.

D’n Brand en de Vloed

Het gebied van De Vloed en d'n Brand zijn van historische betekenis: ze hebben een rol gespeeld in het leven van vele Goirlenaren. Die vonden hier hun vertier op schilderachtige plekjes langs de Leij waar hun kinderen naar hartelust konden dokkelen in het toen nog heldere water. Over de wielen langs de beek deden lugubere verhalen de ronde, maar met de nodige voorzichtigheid kon je er in leren zwemmen. De Vloed was in de zomer een goed weidegebied en in de winter een fantastische ijsbaan waar liefhebbers uit alle omliggende plaatsen op af kwamen. Voor de molenaar van de Goirlese watermolen was de Vloed een immens bekken voor het water dat het rad van zijn molen in beweging moest zetten. In d'n Brand staken de Goirlenaren hun turf, onmisbaar om in de winterperiode d'n brand in de kachel te kunnen houden.

De Brand

(22) Aan de zuidkant van Goirle zien we de Nieuwe Leij en 150 tot 200 meter verder de Oude Leij. Tussen die Nieuwe en Oude Leij, ingesloten tussen Trambaan en Beeksedijk, ligt "de Brand". Het is -net als de Vloed- een laaggelegen gebied met een boeiende historie.

De Brand behoorde vroeger tot de gemeynt van Goirle (gronden voor gemeenschappelijk gebruik). Het gebied was eigendom van de Hertog van Brabant en maakte deel uit van de woeste gronden, die in 1329 tegen betaling van een jaarlijkse cijns aan de bewoners van Goirle in vruchtgebruik werden afgestaan. De bevolking gebruikte de "gemeynt" om er vee te hoeden, zand te graven, plaggen en turf te steken, hout te kappen, bijen te houden en -waar leem aanwezig was- stenen te bakken in veldovens. Het gemeenschappelijk gebruik van de Brand kwam erop neer dat de vroegere Goirlenaren hier de turf staken voor hun huisbrand. Daaraan dankt het gebied dus zijn naam "de Brand".

Ze konden daarbij niet zo maar hun gang gaan. Nee, het toezicht op het turfsteken werd uitgeoefend door de "gezworenen". Zij zagen er op toe dat niemand turf stak die daartoe niet gerechtigd was. Zij wezen ook de plaatsen aan voor iedere gerechtigde en stelden het aantal dagen per jaar vast dat men in de moervelden turf mocht steken. Voor Goirle was dit aantal zes dagen per jaar, meestal in de periode eind mei/begin juni; buiten die dagen mocht niemand turf steken. Die periode van zes dagen moet voldoende geweest zijn om een voorraadje aan te leggen waarmee men een heel jaar vooruit kon.

In 1561 verboden de gezworenen van Tilborch ende Goerle het "stecken van torff in den Brandt en doude Ley". Hieruit kan men afleiden dat het gebied voor de turfwinning uitgeput zal zijn geweest.

De Vloed(er) passeren we later in de route.

 “Zo rot als een mispel.” 

(22) Menigeen kent dit gezegde wel, maar begrijpt niet altijd waarbij het hier om gaat. Een mispel is namelijk de vrucht die aan een mispelaar of te wel aan een mispelboom hangt. De karakteristieke boom staat op de hoek langs de Oude Ley waar we rechtsaf gaan.

De mispel is afkomstig uit West Azië (het huidige Iran – Irak). Duizenden jaren geleden werd deze fruitboom al in het Perzische rijk geteeld. De Grieken en Romeinen namen hem meer naar hun streken en importeerden hem rond het begin van onze jaartelling in West Europa. Omdat citrusbomen in ons land niet konden gedijen, vormden mispelbomen tot het eind van de Middeleeuwen een belangrijke leverancier van Vitamine C (men wist toen al wat gezond was en wat niet, al had men nog geen enkele notie van het begrip ‘vitamine’). Men beschouwt de soort tegenwoordig als inheems.

mispelbloem

Afgezien van de mispelvrucht, zijn ook bloem en blad de moeite waard. Het blad van geen enkele boomsoort voelt zo zacht aan als dat van de mispelboom. Het 5 tot 15 centimeter lange blad is zacht als vilt of heel fijne lamswol. Dit donkergroene blad verkleurt tijdens de herfstmaanden in allerlei prachtig gele en bruine kleuren. In mei- juni verschijnen forse, crèmewitte bloemen. Die bloemen verspreiden ook nog eens een heerlijke geur. Uit de bloemen ontwikkelen zich ronde, goudbruine schijnvruchten, de mispels. Ze zijn enigszins schotelvormig afgeplat en aan de bovenkant “versierd” met de vijf uitgegroeide kelkbladen van de bloem. De vruchten blijven meestal nog lang na het afvallen van het blad hangen aan de kale boomtakken. Als ze tenminste de kans daartoe krijgen. De auteur A.M. de Jong beschrijft in zijn meerdelige streekroman de kwajongenstreken van Merijntje Gijzen, waarbij hij met zijn broertje Arjaan mispels gaat jatten uit de tuin van de pastoor. Uiteraard wordt hij daarbij betrapt en vervolgens gestraft.

mispelvrucht

De mispel is een schijnvrucht, want in het sappige vruchtvlees zitten de vijf eigenlijke, zwarte steenvruchten. Deze pitten kan je maar beter uitspugen, want ze hebben een zeer laxerende uitwerking.

Mispels krijgen hun lekkere zoetzure smaak pas nadat er een nachtvorst over is gegaan. Eerder zijn mispels niet te eten. Door de lage temperatuur begint een gistingsproces, waardoor het vruchtvlees van de mispels zacht en zoet wordt. Tegenwoordig is deze lage temperatuur natuurlijk uitstekend na te bootsen door de mispels een paar dagen (met de steeltjes naar boven) in de diepvriezer te leggen. Waarom die steeltjes naar boven moeten? Geen idee! Na de vorstperiode kan men de mispels consumeren. Bijvoorbeeld door er eerst mispelmoes van te maken (een paar minuten koken, daarna pureren en zeven). Ook kan men ze rauw eten: met beide handen openbreken en daarna het vruchtvlees – ongegeneerd – uit beide helften slurpen. Het kan ook netjes, namelijk met een lepeltje.
Mispels worden al eeuwenlang gebruikt in adellijke familiewapens. In bijvoorbeeld het wapen van de graven van Gelre staan altijd drie gestileerde mispels afgebeeld.
Het gezegde “zo rot als een mispel” gebruikt men tegenwoordig dikwijls met enige negatieve betekenis. De eigenlijke strekking is een stuk positiever, namelijk dat een mispel erg smakelijk is wanneer deze een beetje verrot is …. mits men de mispels maar niet te lang bewaard.
Misschien kunt u voortaan wat vaker een ander, bijna vergeten gezegde gebruiken: “Met geld en stro rijpen de mispels”. Het was namelijk een goede gebruik om mispels droog, liggend op stro te bewaren. Dit oude gezegde betekent dan ook zoveel als: met wat geduld zal alles heus wel goed komen!

De Oude Leij

(22) De Oude Leij ligt zo'n 150 meter zuidelijk van de Nieuwe Leij en is niet meer dan een sloot. Zij werd in Goirle de Vuile Leij of de Blauwe Leij genoemd, in de volksmond "d'n Blauwsloot". "As ge'm ruukt, dan valde dood", zingen ze in Tilburg. Zo'n weinig aanlokkelijk perspectief heeft natuurlijk te maken met de verontreiniging van het water.

Niet alleen in de Nieuwe maar ook in de Oude Leij werd vervuild water geloosd. Zo werd het vuile fabriekswater van de firma Van Puijenbroek met buizen onder de Nieuwe Leij doorgevoerd naar de Oude Leij.

Niet alleen de boeren ondervonden schade van de watervervuiling, ook de fabrikanten ..... Ook zij waren voor de watervoorziening ten behoeve van hun wolwasserijen, ververijen, stoomketels en koelsystemen aangewezen op het water van de Leij. Enkele Tilburgse bedrijven dienden in 1959 een klacht in bij B&W van de gemeente Goirle. Zij stelden dat de vervuiling van het Leijwater ontstond doordat het gemeenteriool, waarop verschillende Goirlese fabrieken loosden, op de Leij uitmondden. Zij verzochten om maatregelen die vervuiling van het Leijwater moesten voorkomen ..... .

Die maatregelen kwamen.
Goirle behoorde sinds 1921 tot het waterschap "Het stroomgebied van de Dommel'', dat verantwoordelijk was voor de afvoer van het water in het onbebouwde gebied. Het wekt dan ook geen verwondering dat het waterschap ingreep en de gemeente Goirle sommeerde om voor 1 mei 1960 alle lozingen op de Nieuwe Leij te staken en over te gaan tot het lozen van het afvalwater uitsluitend op de Oude of Blauwe Leij. De bedrijven die via eigen “fabrieksriolen" op de Blauwe Leij loosden, moesten worden aangesloten op het gemeentelijk rioolstelsel; dit om een centrale zuivering mogelijk te maken.

Zo werd dus de Oude Leij de enige afvoersloot van vervuild water en werden alle lozingen in de Nieuwe Leij gestaakt.
Met de aanleg van het rioleringsstelsel en de bouw van het rioolgemaal kwam de functie van de Oude Leij als afvoersloot van vervuild water te vervallen; zijn werk was gedaan ..... .

Herinrichting Oude Ley

In januari 2013 werd door Waterschap Brabantse Delta een projectplan ondertekend om de beek te herinrichten. In de praktijk betekent dit gedeeltelijk verleggen van de beekloop, deels verondiepen van de beek en zijwatergangen aanpassen en vispasseerbaar maken van stuwen en bodemvallen en aanleg van stuwen in zijwatergangen ter verhoging van het waterpeil en vasthouden van water. Met de inrichting van de Oude Leij geeft het waterschap invulling aan de gestelde doelen en functies voor herstel en behoud van watersystemen vanuit het Provinciaal Waterplan. De opgave in het plangebied richt zich primair op beekherstel van de Oude Leij, vernatting van de natte natuurparel de Regte Heide en Riels Laag en natuurontwikkeling in het beekdal. Ook wordt met dit plan invulling gegeven aan diverse Europese, Nationale en regionale wet- en regelgeving. 

Het project Oude Leij is in samenwerking met de partijen Brabants Landschap, Gemeente Goirle en Alphen-Chaam en Landgoed de Hoevens tot stand gekomen en zij staan dan ook achter de herinrichting van het plangebied en de uit te voeren maatregelen.

Valse acacia’s aan weerszijden van de trambaan

 (25) Hoe vals kan een boom zijn? Ja, de boom heeft stekels en giftige delen, dus wees op je hoede, maar in dit geval slaat het op het Latijnse woord pseudoacacia. Pseudo betekent vals en geeft aan dat de boom lijkt op de echte acacia's die op de Afrikaanse en Australische savannes groeien.

De acacia komt van oorsprong voor in het oosten van Noord-Amerika. Het is één van de eerste Amerikaanse boomsoorten die in Europa geïmporteerd en voor de bosbouw gebruikt werden. De acacia heet officieel ‘Robinia’ naar Jean Robin (1550-1629), hovenier van de Franse koningen en organisator van de botanische tuin van de medische faculteit in Parijs. Hij zou de plant in 1601 uit Virginia (V.S.) naar Parijs overgebracht hebben. De robinia is een snelgroeiende boom met een onregelmatige, transparante kroon. Hij komt laat in het blad, vaak pas tegen juni, en blijft in het najaar lang zijn blad houden.

Hij bloeit in juni met witte bloemen die nectar bevatten en een zoete geur verspreiden. De vruchten, 5-15 centimeter lange peulen, blijven lang aan de boom hangen en bevatten kleine harde zaden. Als de robinia in bloei staat wordt hij druk bezocht door bijen die zich tegoed doen aan de nectar. Zo zorgen zij voor hun nakomelingen en tevens voor de mens die op zijn beurt weer kan genieten van de heerlijke acaciahoning. De robinia levert het hardste hout en heeft een zeer hoge weerstand tegen insectenaantasting. Bovendien is het goed te verwerken. De boom wil niet mooi recht groeien en wordt daarom als productiehout niet in grote getale aangeplant.

De robinia heeft een grillig uiterlijk. Vaak zie je woekeringen op de stam die mazelkroppen heten en door een bacterie veroorzaakt worden. De boom lijdt daar echter niet onder, maar krijgt juist daardoor meer zijn karakteristieke vorm. Wordt hij niet voortijdig gekapt dan is het een prachtige boom met een spiraalvormige, diep gegroefde schors, die heel oud kan worden en waar we met volle teugen van mogen genieten.

Trambrug

(25)De zogenaamde ''Trambrug", werd in 1907 speciaal aangelegd voor de stoomtram.

De Goolse tram daverde dagelijks over de brug en ratelde verder over een kunstmatige dijk die nog steeds door de lage beemden van de Weerden en de Vossereyten loopt. Op 24 september 1907 reed de eerste tram van Tilburg via Goirle en Hilvarenbeek naar de kerk in Esbeek, waar pastoor Jurgens zich minuscule relikwieën had verschaft van de Heilige Cornelius. Een commerciële meesterzet. Van heinde en verre trok Cornelius bezoekers die op tal van plaatsen in Zuid-Nederland en Vlaanderen werd vereerd. Je kon bij hem terecht voor veel ongemakken en hij beschermde het hoornvee.

In 1909 werd de trambaan doorgetrokken naar Poppel, waar zij aansloot op het Belgische tramnet. Jarenlang heeft “onze” tram zich in grote populariteit mogen verheugen. De aankomst in de dorpen betekende iedere keer weer een attractie. Mensen, die niets beters wisten te doen of erg nieuwsgierig waren uitgevallen, hadden het “naar de tram gaan kijken” bij zijn aankomst tot een meermalen daags beoefende cultuur ontwikkeld. Men wilde wel eens weten wie “op reis” ging of op reis geweest was. In de dorpen kende immers ieder iedereen. Goirle bv. had in 1910 nog maar net 3000 inwoners...

Door de toenemende concurrentie van de autobus en het afnemende aantal bedevaartgangers werd deze tramlijn op 15 september 1935 gesloten.

NB: In Brabant werden dijken over (niet tegen) het water of natte gebieden aangelegd om ‘droge voeten’ te houden. Een doorwaadbare plaats heette een ‘voorde’ of ‘voirt’. De Brabantse dorpen Cromvoirt en Helvoirt herinneren hier aan.

Groot Hoefblad

(26) Aan de oevers van de Nieuwe Leij zijn vooral de grote bladeren en roze bloemen van het groot hoefblad een opvallende verschijning.

Soms is de naam van een plant wel erg eenvoudig te verklaren. Dat is zeker het geval bij het groot hoefblad (Petasites hybridus): de bladeren zijn groot en hebben de vorm van een hoef. Maar dan wordt het alweer een stuk ingewikkelder omdat de plant tweehuizig is. Normaal hebben planten tegelijkertijd mannelijke en vrouwelijke bloemen en dat is voor de bestuiving door bijen handig. Bij tweehuizige planten komen die mannelijke en vrouwelijke bloemen dus niet op één plant voor.

Het eerste deel van zijn wetenschappelijke naam, ‘Petasites’, komt van het Griekse woord ‘petannumi’ dat ‘verspreiden’ betekent en het verklaart het bijna woekerende groeien van zijn wortelstokken, uitlopers en taaie wortels. Het tweede deel, ‘hybridus’, is ontstaan als gevolg van een vergissing van Linneaus: omdat het groot hoefblad immers tweehuizig is dacht hij met twee verschillende planten te maken te hebben. Die vrouwelijke vorm moest wel een hybride (‘bastaard’) zijn. Toch bleef die naam hangen want het werd de tegenwoordige soortnaam.
Grappig is dat men in Duitsland het groot hoefblad ‘Pestwurz’ ( ‘pestwortel’) noemde en het kennelijk herinnert aan zijn vroegere faam als middel tegen pestbuilen, maar het woord ‘pest‘ is zeker een verbastering van de naam ‘Petasites’.

De Leij

(26) De Leij ontspringt eigenlijk op twee plekken: als Poppelse Leij (of Leijbeek) In het zuidelijk deel van het landgoed Gorp en Roovert, vlak bij of op de Belgische grens. En als Roovertse Leij in Hilvarenbeek op het landgoed Gorp en Roovert. In Goirle, bij de Leyehoeve vlak bij de Vloeder, komen deze twee stroompjes bij elkaar en vormen daar de Nieuwe Leij. Ter hoogte van de Molendijk in Goirle splitst de Oude Leij zich af van de Nieuwe Leij en loopt evenwijdig ten oosten van de Nieuwe Leij naar Abcoven. Vanaf hier stroomt de beek weer als de Leij verder langs het Leijpark, langs Koningshoeven in de richting van het Wilhelminakanaal. Daar duikt de beek onder het kanaal door, en komt in Moerenburg weer boven. Eerst als Leij, maar wat verder op verandert de naam in Voorste Stroom. Uiteindelijk belandt het water van de beek in de Maas bij Den Bosch. De Poppelse Leij en de Rovertse Leij verschillen sterk van elkaar in karakter. De Rovertse Leij is weinig vergraven en slingert nog geheel natuurlijk door het bos. Eenmaal buiten het landgoed Gorp en Roovert heeft de beek weer ruimte om te meanderen terug gekregen. Dit gebied is door het waterschap De Dommel in 2005 opnieuw ingericht in het kader van het project ‘Met een schone leij beginnen’. De Poppelse Leij is daarentegen veel meer een overloop van een serie vennen en moerassen aan de rand van de Regte Hei. Deze beek heeft nooit sterk gemeanderd en is daarbij ook nog eens door mensenhand naar de rand van het beekdal verlegd.

In de jaren zeventig werd ten noordoosten van de Hoge Wal een begin gemaakt met het graven van de Oostplas en daarbij werd de Nieuwe Leij vergraven. Bij deze plas, langs het Boterpad, mondt nu de Oude Leij uit in de Nieuwe Leij en samen stromen ze verder.

We volgen nu de nieuwe Leij stroomopwaarts en lopen onder een groep oude Canada-populieren (of “Brabantse Standers”), zo hoog en dik als men ze zelden aantreft. Ze staan daar als een herinnering aan de duizenden Canada’s die ooit groeiden in De Vloed. Ze staan daar ook als een eerbetoon aan de Oude Leij, die lange tijd voor Goirle het vuile werk heeft opgeknapt. Hier ontving ze haar eerste water uit een riool en van hieruit vergezelde ze haar grotere zus - de Nieuwe Leij- op weg naar Tilburg.

De Goirlese watermolen

(27)stond nabij het bruggetje over de nieuwe Leij aan het einde van de Watermolenstraat om precies te zijn: achter de betonnen schutting, zo’n twintig meter in de tuin van Villa Anna. Het gebouw van de watermolen was van hout en van buiten met planken afgetimmerd. Het dak was met riet afgedekt, later met dakpannen. Het waren eigenlijk twee watermolens onder één dak.

In de oudste stukken over de watermolen wordt reeds gesproken over een korenmolen en een olieslagmolen (voor het persen van olie). Later, in een akte van 1654, lezen we over een korenmolen en een schorsmolen. De schors- of runmolen bevond zich op de bovenverdieping van de watermolen en verwerkte de gebleekte eikenschors tot run, die nodig was voor het looien van huiden en tot vulling van goedkopere soorten kaatsballen. Het waterrad van de molen werd niet rechtsreeks aangedreven door het water van de nieuwe Leij. Nee, het stond op een stroompje dat uit de nieuwe Leij aftakte. Voor de watermolen was een kleine sluis aangebracht; als die opgetrokken was, sloeg het water met kracht tegen de schoepen van een groot rad en bracht zo de molen in beweging.

Het rad draaide buiten de molen, voor de helft in een zwaar houten omkisting, voor de andere helft boven de begane grond. De Goirlese molen was een onderslagmolen, waarbij het water onder tegen het grote rad sloeg (en niet, zoals bij een bovenslagmolen, er bovenop viel).

Vroeger waren er dus twee bruggen in de Watermolenstraat een klein bruggetje over het stroompje naar de watermolen en vervolgens de nu nog bestaande brug over de nieuwe Leij. Hier bevonden zich aan de kant van de Vloed de grote sluizen. Achter de brug, stroomafwaarts, was een diep sluizenwie. Achter de molen lag het molenwiel (of het spui-wiel), dat het water, nadat het zijn taak volbracht had, weer opving en naar de nieuwe Leij terugvoerde. De molenaar bediende de sluizen en regelde daarmee de waterstand in de Vloed en de omliggende landen. Hij had zich daarbij te houden aan orders en voorschriften. Al in 1545 had Karel V een “plakkaat” uitgevaardigd, waarin het gebruik van water en molen werd voorgeschreven en waarbij voor iedere molen het maximale waterpeil, de “pegel” werd vastgelegd.

Zo stond er in de nieuwe Leij een vijftigtal meters voor de sluizen een peilschaal. Zelfs nadat de watermolen was verdwenen, heeft daar in de nieuwe Leij nog lang een dikke paal gestaan met een ijzeren beugel op de kop. De ruimte tussen beugel en paaltop was voor de watermolenaar de “speelruimte” voor de waterstand, die met de sluizen werd geregeld. Deed de molenaar dat niet goed, dan kwam er onenigheid met de boeren van Breehees; hun gronden liepen onder water met alle nadeel van dien !
De watermolen kon niet het gehele jaar door gebruikt worden. Slechts in de wintermaanden, gerekend vanaf “Bamis” -feest van Sint Bavo op I oktober- tot half maart, was er water genoeg om het zware molenrad in beweging te zetten. Kon er dan buiten die periode niet gemalen worden? Dat was een probleem! Om dat op te lossen, werd er in 1651 op Abcoven een windmolen opgericht; wind was er altijd!

Havep

(27) Vanaf hier hebben we een goed zicht op de fabrieken van de familie Puijenbroek, eigenaars van het mooie landgoed dat we straks gaan bewandelen. De rechter kant, die het dichtst bij de nieuwe Leij staat herbergt de ververij die de nieuwe Leij geregeld van diverse kleuren voorzag! De oudere Goirlenaren zullen u vele verhalen over de laatste Nederlandse textielfabriek kunnen vertellen. De textielfabriek en zijn verschillende generaties eigenaren is van groot belang geweest voor de ontwikkeling van Goirle en haar bewoners.

(31) Het kanaal van Goirle

Wat er in de loop van driekwart eeuw allemaal gebeurd en veranderd mag zijn, nog altijd bezit Goirle zijn "Vloed". Nog altijd aan een kant begrensd door de kronkelende oeroude Molendijk. En nog altijd staat er, bij natte winters, een deel van die oude "Vloed" onder water.

kanaal
Dit deel van de Leij is gekanaliseerd, voorzien van een heuse sluis. Dit belet echter niet, dat zich nog wel eens overstromingen voordoen.

De oplettende wandelaar ontwaart aan de overkant van het water een vistrap. Uit esthetisch oogpunt niet de mooist denkbare, maar de vissen zijn er blij mee. Het geeft ze toegang tot het stroomopwaarts gelegen deel van de Leij.

De Vloeder in de volksmond “De Vloed”

(32) De “Goolschen Vloed” komt al voor op één van de oudste kaarten van de heerlijkheid Tilburg- Goirle, namelijk de kaart van Diederik Zijnen anno 1760. Maar in feite wordt het al in de vijftiende eeuw genoemd als leengoed van de hertogen van Brabant. Het kende een lange reeks van eigenaren, onder wie koningen, bisschoppen en fabrikanten. In 1838 kwam de Vloed, evenals het landgoed Gorp, in bezit van kroonprins Willem van Oranje, de latere koning Willem ll. De volgende eigenaar was Franciscus A.J. Jansen. “bisschop van Natchez” in Noord Amerika. In 1903 kwam het in eigendom van steenfabrikant Botermans uit Gilze.

De Vloed is -met de Brand- het laagst gelegen gedeelte van Goirle en dankt zijn naam aan het feit dat het in najaar en winter al snel onder water liep. De Leij was immers een bescheiden beek die al dat water van de omliggende broeklanden in de natte periode niet kon verstouwen.

Daarbij kwam nog dat De Vloed ook bewust onder water werd gezet omdat de “Goolschen Watermolen” het stuwrecht op de Leij bezat. Wie het molenrecht verkreeg, kwam tegelijkertijd ook in het bezit van het zogenaamde “stuwrecht”, dat diende om het water op een zodanig peil te houden dat de molen draaien kon .............

IJsvermaak op "Goolse Vloed" in vroeger dagen

Het Nieuwsblad van het Zuiden - donderdag 27 november 1969

Er is een tijd geweest - rond de voorbije eeuwwisseling - dat de naam "Goolse Vloed" niet alleen voor de Goirlenaren maar ook voor vele Tilburgers als een begrip gold. Voor de eerste categorie was zij het hele jaar door attractief doordat zij begrensd werd door ruige beemden, die in een ongerepte natuurstaat verkeerden, terwijl er zich bovendien nog in vele grillige kronkels, gedeeltelijk tussen hoogbegroeide dijken, de van België komende Ley haar weg zocht. "Vloed" en beemden vormden een echt natuurparadijs met een flora- en faunabestand, dat men toen als vanzelfsprekend aanvaardde, doch dat thans - nu het verdwenen is - eigenlijk pas naar zijn juiste waarde zou kunnen worden geschat. De Tilburgenaren uit die tijd hebben daarvan niet veel weet gehad. Zij vertoonden zich alleen op "De Vloed" wanneer dit laaggelegen broekland vastgekluisterd zat in de boeien van de winter, nl. als er schaatsen gereden kon worden. In dit opzicht genoot zij in Tilburg haar reputatie want daar had men geen eigen ijsclub. Die winterse dagen brachten veel vertier en gezelligheid. In de Bergstraat stond er soms op zondagen een file rijtuigen van allerlei soort vanaf café Frits Mutsaers tot de Fabrieksstraat die de Tilburgse schaatsliefhebbers hadden aangevoerd. Op schaatszondagen trof men op "De Vloed" net zoveel Tilburgers aan als op de hoogdag van de Goirlese kermis. Tot het tappen van een clandestien borreltje practiseerde men op "De Vloed" een curieus systeem. Men "kocht" daar voor vijf cent... een noot en kreeg dan een borreltje in glaasje met afgeslagen voet toe. Nu was de prijs van een borrel juist vijf cent maar noten had men meerdere voor één cent. Dit doorzichtige trucje om politie om de tuin te leiden, scheen ook elders in Brabant te worden toegepast. In 1905 heeft een kantonrechter te Eindhoven tenminste uitgemaakt, dat de prijs voor de noot in geen verhouding stond tot de waarde van de borrel. Zulke vliegers konden dus niet opgaan...

Herinrichting van een stroomgebied

‘Met een schone Leij beginnen’.

(33) Dat is wat Waterschap De Dommel voor ogen stond met het stroomgebied van de Leij-beken. Vanuit België stromen de Poppelsche en Rovertsche Leij Nederland binnen om vanaf Goirle gezamenlijk verder te gaan als de Nieuwe Leij richting Tilburg. Het plan ‘Met eenschone Leij beginnen’, moet overstromingen die hier vaak voorkwamen, tegen gaan en de beken een betere ecologische functie geven. Het water heeft hier meer de ruimte gekregen: het overtollige water mag naar gebieden stromen, die zijn ingericht om water tijdelijk te bergen. Daarnaast krijgen de beken een bochtiger verloop, zodat meer variatie ontstaat in stroomsnelheid, profiel en waterdiepte. Daardoor komen er meer soorten water- en oeverplanten en dat is weer gunstig voor onder meer vlinders, libellen en amfibieën. De Leij heeft hier weer volop gelegenheid te meanderen in haar oorspronkelijke loop en heeft bovendien de ruimte om buiten haar oevers te treden in geval van veel wateraanvoer stroom opwaarts. De inwoners van Goirle houden droge voeten.
De natuurlijke ontwikkeling in dit gebied is prachtig. We treffen een steeds grotere verscheidenheid van plant en dier aan, het is teveel om hier op te noemen. Onze standaard gast is de buizerd, maar ook de ooievaars hebben we meermaals gezien.

De buizerd is waarschijnlijk wel de bekendste Nederlandse roofvogel. Het is een stevige vogel, niet erg goed toegerust op het vangen van snel bewegende prooien zoals bijvoorbeeld valken dat kunnen. Buizerds moeten het dan ook meer hebben van muizen, zieke konijnen, wormen en aas. Dat aas werd hen helaas noodlottig; in het verleden (en nog steeds!) werden buizerds vergiftigd door mensen die de roofvogels als concurrenten beschouwen. Gelukkig zijn deze praktijken sterk afgenomen, waardoor het aantal buizerds sterk is toegenomen. In de winter overwinteren in onze streken grote aantallen Scandinavische buizerds, die massaal op paaltjes in weilanden en langs snelwegen neerstrijken. Ze doen zich, vaak ten koste van hun eigen leven, te goed aan verkeersslachtoffers langs onze snelwegen. In de trektijd kunnen groepen van vele tientallen buizerds worden gezien, die hoogte proberen te winnen door een warme luchtstroom onder de brede vleugels te vangen. Door van deze thermiek gebruik te maken kunnen ze met een minimale inspanning grote afstanden afleggen.

Met weinig vogels heeft de mens zo'n sterke band als met de ooievaar. Het is dan ook de enige grote en opvallende vogelsoort die al sinds mensenheugenis dorp, stad en veld met zijn aanwezigheid opfleurt, en bij voorkeur menselijke bouwsels als broedplaats verkiest. Volksverhalen over de ooievaar als brenger van geluk en nieuw leven maken duidelijk, dat het een graag geziene gast is. De oorspronkelijk in Nederland broedende ooievaars waren trekvogels, die van maart tot in september in ons land verbleven. Ze leefden vooral van muizen, regenwormen en grote insekten. De ooievaars uit het westen des lands overwinterden in de savanne van West-Afrika, die uit de noordelijke landsdelen vooral in Oostelijk Afrika, van Kenya tot in Zuid-Afrika. Midden jaren '70 was de ooievaar zo goed als verdwenen uit Nederland. Voor Vogelbescherming Nederland was deze enorme afname de reden in 1969 een reddingsprogramma te starten, en met succes. In 2000 broedden er 396 paren in ons land en in 2007 waren er 600 paren. Vanuit de speciale 'ooievaars-buitenstations' weten ooievaars zich weer te redden en worden steeds minder afhankelijk van de buitenstations. De toekomst voor de ooievaar lijkt daarmee, althans voorlopig, veilig gesteld.
Het voedsel, dat bestaat uit kikkers, muizen, mollen en insecten, wordt vooral gezocht in weilanden en hooilanden. Hoe gevariëerder deze weilanden, hoe meer prooidieren er te vinden zijn, en dus hoe geschikter het gebied is voor de ooievaar. Oorspronkelijk broeden ooievaars in bomen in natte gebieden, maar deze broedplaatsen hebben ze al zeer lang geleden verruild voor menselijke bebouwing en broedgelegenheid op palen.

(35) De route gaat hier rechtsaf. Wij wijzen u op de naam van het huis aan de overkant van de weg: Biediefke is de Brabantse naam voor koolmees. Bie-diefke = bijendiefje

(35) Bij de slagboom betreden we landgoed Gorp en Roovert. Sinds de zeventiger jaren is het vrij toegankelijk. Voor die tijd diende men in het bezit te zijn van een toegangsbewijs dat op verzoek moest kunnen worden vertoond! Een wrang voortvloeisel daaruit was het feit dat bij de bosbrand die hier heeft gewoed, niemand uit het dorp kwam helpen. Men mocht het gebied immers niet betreden!

Landgoed Gorp en Roovert

is een uitgestrekt landgoed (1200 ha) met oude loof-, naald- en gemengde bossen, cultuurgronden, heide, vennen en over een lengte van 5 kilometer een nog volop meanderende Rovertse Leij met enkele afgesneden oude meanders.

Oorspronkelijk lag op de plaats van het huidige landgoed een uitgestrekt heidegebied, waarbinnen zich een aantal kleinere landbouwenclaves bevonden. Deze waren leengoederen van de Hertog van Brabant.

Bankven

Voor de naam “Bankven” is eigenlijk nog nooit een verklaring gevonden.

Ieder kind in Goirle kan u vertellen waar het Bankven ligt. Dit komt omdat het Bankven ervaren wordt als een onderdeel van de gemeente, omdat het ten eerste een van de weinig nog overgebleven heivennen is uit de vennengordel die eens het dorp omgaf en ten tweede het tehuis is van de gelijknamige IJsclub en tot slot een belangrijk element van natuurschoon vormt.

Wie “Bankven” zegt, zegt Goirle. Althans voor het gevoel. In werkelijkheid behoorde het ven tot het territorium van Hilvarenbeek, dat zijn gemeentegrens in deze streek bijna tegen de oude St. Janskerk in Goirle drukte. Die van Beek hebben dan ook altijd wel een heel eind moeten tippelen om bij “hun” Bankven te geraken. De Goirlenaren zaten er veel dichter bij. En daarvan hebben ze dan ook geprofiteerd!

In het begin van de vorige eeuw strekte zich ten zuidoosten van het Leijdal de Breeheesche Hei uit. Alleen haar “vóórland” in het Leijdal was gecultiveerd gebied. Dit werd geleidelijk aan uitgebreid wat betekende, dat de hei hier steeds verder werd teruggedrongen, zelfs geheel sneuvelde. Dat dit niet overal het geval was, is waarschijnlijk in hoofdzaak te danken aan het feit, dat hier uitgestrekte gebieden in handen waren van de grootgrondbezitter E. van Puijenbroek.
Hoewel ook deze in latere jaren tot ontginning overging en diens zoon zich daarmee nog intensiever bezighield, bleef er toch veel natuurschoon gespaard. Het is juist een deel van het Bankvengebied, dat hierdoor een bijzonder kenmerk kreeg opgedrukt.

Van oudsher heeft dit in de belangstelling gestaan van de Goirlenaren, die het praktisch als hun ven geannexeerd hebben. In het begin van de 20e eeuw lag dit midden in de hei en droeg de omgeving een méér open karakter dan thans het geval is. Vanaf de Leijbrug achter “Huize Anna” vormde een - vooral ‘s winters - door kleinere heiplasjes vergezeld heipaadje de kortste weg er heen. Het grootste deel van dit “voorland” is nu omgezet in akkerland, dat aan de noordwestkant tot tegen het ven is opgerukt, maar gelukkig nog door een beboste gordel van ongelijke breedte daarvan gescheiden wordt. Het teloorgaan van de open ligging blijkt allesbehalve een verlies. In de komende decennia is het nu rondom door bebossing ingesloten ven er alleen maar mooier op geworden. Eigenlijk een juweel van natuurschoon, dat verdient met zorg te worden gekoesterd.

Van oorsprong is het ven een typisch heideven. Dat betekent o.a. ondiep, voedselarm water en een harde bodem. Bij een behoorlijke waterstand in de winter van 35 centimeter bedraagt de oppervlakte 5 ha. In de loop der tijden heeft het “ronde” ven met speels golvende oevers wel enige wijzigingen ondergaan. Een smalle, zuidoostelijke uitloper werd ten behoeve van een grondtransactie en de verlegging van een bospad enigszins ingekort. Schade aan het geheel betekende dit niet. Een kunstmatig aangelegde vooruitstekende dam verdween en in de onmiddellijke omgeving vond aanplant van rododendrons plaats, die thans meters hoog een bijzondere noot brengen in de bebossing van overwegend grove dennen.

Veranderd karakter

De hoger gelegen vennen Biesbosch, Haneven en Coudewater werden met het Bankven, als laatste in de rij, voor afwatering naar de Leij in verbinding gebracht. Via het Bankven vond ook nog de afwatering plaats van het boerderijbedrijf, waardoor al met al het aloude Bankven van karakter veranderde. Van een voedselarm heiven werd het voedselrijk. Dit manifesteerde zich vrij spoedig in de vegetatie die bijzonder levendig werd. In de zuidwesthoek verscheen o.a. de lisdodde (lampenpoetser), een rietsoort, welke er zich in het verleden nooit had laten zien.

Die nieuwe ontwikkeling had tot gevolg, dat men zich in 1969 genoodzaakt zag het hele ven met de bulldozer schoon te schaven zodat men weer de oorspronkelijke harde zandbodem bereikte. Het was bij deze gelegenheid, dat aan de westzijde van het ven met de uitgegraven vegetatie en aarde een hoge wal opgeworpen en een sinds mensenheugenis bestaand pad afgesloten werd. Dientengevolge is een rondwandeling langs het ven nu niet meer mogelijk. Ten slotte zag het Bankven zich toen tegelijkertijd uitgerust met drie met struikgewas begroeide eilanden.

Natuurmonument

Het Bankvengebied paradeert niet in de lijst van landelijk gerenommeerde natuurgebieden. Dat behoort tot zijn verdienste al is het jammer, dat het in de zomermaanden nog wel eens droog staat. Het wordt niet door bezoekers overlopen maar vegeteert eigenlijk zo een beetje op zijn eigen houtje ten dienste van zijn “clientèle” van fijnproevers of dagenmelkers. Ja, zelfs voor dromerige romantici, dichters en andere nietsnutten...

De meest bezochte oeverrand van het ven, de oostkant, vangt de zon reeds vroeg in de ochtend. Over het ven draait zij door het zuiden naar de open kant van het westen en zendt dan tot in de avonduren nog haar milder geworden stralen over het ven. Het Bankven is dan ook vooral een zonneven. Zelfs voor herfst en winter geldt dit omdat dichte bossen de gure oostenwind tegenhouden. In winters met ijs kun je hier schaatsen. Het is dan dѐ ijsbaan van Goirle. Onder het wakend oog van de Ijsclub het Bankven.

Simpel geluk

Aan het Bankven gebeuren allerhande dingen. Geen schokkende, maar van die kleine pleziertjes als simpele bouwsteentjes voor het mozaïek van menselijk geluk. Je hoort er nog wel eens een kikvors kwaken. Je ziet er een wilde eend, vergezeld van een collectie jongen, over het water drijven. Er ploffen een paar eenden uit de lucht zodat het water hoog opspat. De meeuwen zullen je wel eens demonstreren hoe er beter op het water “geland” moet worden: planerend en vederlicht contact maken zodat het water er nauwelijks van rimpelt. Daar wordt een nummer elegantie weggegeven!

Er is een tijd, dat eenden, waterralletjes en meerkoeten er ruziën en elkaar de hegemonie betwistten en ook een periode, dat aan de westzijde de blauwe reiger staat te vissen. In de bomen rondom zingt en kwettert alles wat er in een bonte vogelwereld maar tot zingen en kwetteren geroepen wordt. Dat is dan wel Bankven-op-zijn-best, alles op voorwaarde, dat het niet geheel of grotendeels droog staat zoals soms het geval is.

Aan het Bankven is het mooi, stil, rustig.

Kortom: het is goed hier even te pauzeren.

(40) Vlak nadat de wandelaars van de langere afstanden het Bankven aandoen, komen zij aan de linkerkant van het pad deze beuk tegen:

“Knobbelbeuk”

Ieder organisme heeft zo zijn eigen methode om zichzelf te beschermen. Deze beuk heeft het er maar druk mee. De bast zit vol met een soort gezwellen, die of iets omkapseld hebben of het zijn beschadigingen, die omkapseld worden.

Een boom zal steeds proberen zijn bast te sluiten, want dat is immers zijn ‘huid’ die hem beschermt tegen invloeden van buitenaf. Een afgebroken of afgezaagde tak, een beschadiging, zijn steeds momenten waarop de boom moet ‘ingrijpen’ in zijn eigen voortbestaan. Blijven wonden open, dan is hij vatbaar voor parasieten die uiteindelijk zijn gezondheid zullen ondermijnen.

Melkweg

(45) Eduard van Puijenbroek en na hem ook zijn zoon Ruud, was een vooruitstrevend man. Het klinkerpad waar wij nu op lopen werd door hem aangelegd voor de vrachtwagens van de melkfabriek die meermaals per week de melk van de 500 koeien ophaalde. De grote boerderij die schuin tegenover het kasteeltje ligt, dat we straks kunnen zien, was een voorloper van onze huidige megastallen. Vanuit heel Nederland kwamen boeren deze modelboerderij bekijken. Het zandpad waar we zojuist op liepen vormde voorheen de verbinding tussen Gorp en Goirle. Dat pad maakt echter een flinke bocht en dat was dus een omweg die tijd kostte! U raadt de naam van de klinkerweg: Melkweg!

We kruisen de verbinding tussen rechts het Haneven en links de Biesbosch. Jawel, ook Gorp en Roovert heeft zijn Biesbosch!

Dubbelloof

(50) Aan de linkerkant langs de kant van de sloot groeit dubbelloof, een varensoort. De bladeren zijn wintergroen. De meeste zijn onvruchtbaar en staan in een rozet. In het midden van de rozet groeien enkele vruchtbare, rechtopstaande bladen, die tot 80 cm lang worden.
De naam slaat op de 2 soorten bladeren. De vruchtbare bladeren staan rechtop, terwijl de onvruchtbare overhangen of op de grond liggen.
Dubbelloof is een beschermde soort en staat op de rode lijst.

Onderweg komen we nogal eens de bekende bosbessen tegen. Daar hebben we hier in Goirle een aparte naam voor, de Klokkenbaaien. Klokken, omdat het bloemetje van de bosbessenplant doet denken aan een klokje en als je tussen de struiken door ben je de ‘baaier’, oftewel dan beier je de klokken!

Volgepoept?

(51) Had ook een goed antwoord kunnen zijn, maar dat klopt hier niet. Deze witte stam is veroorzaakt door een beschadiging aan de boom bij wassende maan. Bij wassende maan is de levenskracht het grootst waardoor de boom het meeste vocht verliest. Let dus op de maan als u uw bomen wilt gaan snoeien: sommige zijn er erg gevoelig voor en bloeden dood bij wassende maan!

Uitzondering op de regel

(52) Voor de Horstakker (die van de puzzels: een open plaats in het bos is een horst) zien we een kenmerkende boom die de spreekwoordelijke uitzondering op de regel vormt.
Een naaldboom waarbij de naalden per stuk aan de tak groeien (single) is een spar;
een naaldboom waarbij de naalden in een bundel van 2 (duo) op de tak staan is een denneboom;
een naaldboom waarbij de naalden in een bundel van veel (legio) op de tak staan is een larix.
Maar.......een naaldboom met een bundel van 5 (4 of 6 komt ook voor) lange naalden is een Weymouthden.

De Weymouthden verraadt zijn leeftijd heel gemakkelijk. Het hoogteverschil tussen de ringen die de takken op de bast vormen geeft de groei van 1 jaar aan. Telkens in het nieuwe groeiseizoen maakt de den nieuwe takken in ringvorm om de stam.

Haneven en looizuur

(53) Tussen de bomen door, aan de rechterkant van het pad, ligt het verstillende Haneven. We kunnen er niet dichterbij komen.

Opvallend zwart is het water in de sloot. Dit wordt veroorzaakt door het looizuur uit de eiken. Looizuur of gallotannine komt onder andere voor in de bast van Sequoia’s en eiken en in galappels. Het beschermt de boom tegen insectenvraat en aantasting door bacteriën. Ook beschermt het de boom bij bosbrand. Vroeger werd de gedroogde eikenbast (eek) vermalen op een eekmolen en vervolgens tussen de te looien huiden gestrooid. Door het looien worden de eiwitten in de huid onoplosbaar gemaakt. Bij het traditionele leerlooien werden kuipen gevuld met run, ook eek genoemd, en de huiden erin gehangen. Wanneer deze eruit kwamen en gedroogd waren, konden ze niet meer bederven. De huiden bleven lange tijd in de kuipen.

Voordat de huiden droog waren, werden ze eerst nog gekrabd, geschuurd en gewalst. Dit was allemaal ter afwerking. Het schuren en krabben zorgden ervoor dat het leer ging glanzen. Door het walsen werd het leer platter en gladder. Wanneer deze stappen doorlopen waren was het leer zo goed als klaar.

In Noord-Brabant waren veel leerlooierijen. Ze ontstonden hier door gunstige natuurlijke omstandigheden, zoals de aanwezigheid van zuiver stromend water en voldoende eikenschors en huiden. Aanvankelijk bracht de armoede de boeren ertoe om nevenwerkzaamheden te verrichten, waar leerlooien toe behoorde. Later ontstonden er leerlooierijen op industriële basis, vooral in Dongen maar ook in vele andere plaatsen. Op basis hiervan ontstond dan weer een uitgebreide schoenenindustrie, die vooral bekend is van de Langstraat. In Nederlands Leder en Schoenen Museum in Waalwijk wordt deze geschiedenis in woord en beeld levendig gehouden gecompleteerd met een historische looierij en schoenfabriek.

Ze zijn er wel, maar we zien ze niet

(53) De vleermuiskelder ligt goed verstopt in een voormalige bunker onder de heide.
Van de vleermuissoorten die leven in streken met een gematigd of landklimaat gebruikt een belangrijk deel graag grotachtige ruimten om in te kunnen overwinteren. In een vlak land als Nederland zijn er geen natuurlijke ondergrondse ruimten, maar de gebouwen die mensen hier neergezet hebben bieden regelmatig vergelijkbare omstandigheden. Het gaat om bouwwerken als appel-, aardappel- en ijskelders, kasteelkelders, bunkers en dergelijke. Door toenemende druk op de ruimte, inclusief die in en om gebouwen, zijn allerlei van dergelijke plaatsen door mensen in gebruik genomen, en daardoor niet meer bruikbaar als winterslaapplaats door vleermuizen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan kasteelkelders, die steeds vaker als tentoonstellingsruimte of restaurant worden gebruikt. Inmiddels zijn op tal van plaatsen in Nederland ruimten ingericht als vleermuiswinterverblijf, en worden ook speciaal voor dit doel kelders gebouwd. Behalve dat hiermee gelegenheid geboden wordt aan vleermuizen om de winter door te komen, biedt dit ook aan deskundigen de mogelijkheid de overwinterende dieren te tellen. In Nederland komen 21 soorten vleermuizen voor, welke zich alle voeden met insecten en andere kleine ongewervelde dieren. Omdat deze in de winter beperkt voor handen zijn houden vleermuizen een winterslaap. Tijdens de winterslaap verlagen vleermuizen hun lichaamstemperatuur en metabolisme (o.a. hartslag, ademhaling, vertering) tot een minimum.

Kasteeltje

(63) Nog tijdens zijn leven verkocht Hubert van Beusekom (1855-1939) bijna al zijn land aan de eerder genoemde Van Puijenbroek. Na Van Beusekoms dood in 1939 bleef zijn familie wonen op de enclave Gorp de Leij (42 hectare groot), met daarop de voormalige tiendhoeve de ‘Nieuwe Hoef’. Dit was het enige deel van Gorp dat niet overging in handen van de familie Van Puijenbroek. In 1962 werd het verkocht aan Brabants Landschap. Wilhelmus Jan Hubert van Beusekom behoorde tot een aanzienlijke Brabantse familie van protestantse huize. Toen hij in 1881 trouwde, met ene jonkvrouw Serraris, was hij controleur der directe belastingen in Breda, vijf jaar later bekleedde hij dezelfde functie in Rotterdam en in deze laatste plaats werd hij nadien nog bevorderd tot inspecteur van de grondbelasting. In 1899 richtte hij in Den Haag de ‘Provinciale Hypotheekbank N.V.’ op. Hij beëindigde zijn loopbaan als inspecteur en hoofd dienst van de grondbelasting. Na zijn pensionering in 1925 - dat is op zeventigjarige leeftijd - werd hij benoemd tot adviseur honorair van het Ministerie van Financiën. Als vermogend man zocht hij voor zichzelf en zijn gezin een plek uit waar zij tot rust konden komen, tijdelijk konden ontsnappen aan het jachtige grotestadsleven. Zo weten we uit het gastenboek en van brieven die de leden van het gezin Van Beusekom hebben nagelaten, dat ze genoten van hun vakanties op Gorp. Ieder afscheid van het paradijselijke oord, en de terugkeer naar het grauwe, jachtige Rotterdam, viel de kinderen zwaar. Ook W.J. zelf, een echte natuurliefhebber, was in zijn nopjes met Gorp, waar hij zich ook als jager kon uitleven. In het jagershuis tegenover het Kasteeltje was een kennel honden ondergebracht.

Vóór het Kasteeltje deed hij een standbeeld oprichten van Diana, de Griekse godin van de jacht. Het is een prachtig beeld, voorstellende een bevallige jonge vrouw met naast haar een jachthond.

Het verhaal wil dat Van Puijenbroek het laatste stuk grond - Gorp de Leij - niet mocht kopen van Van Beusekom, omdat hij per ongeluk diens beste jachthond had doodgeschoten......

Hoeves

(65) Ziedaar de merkwaardige boerderij met zeskantige koepel, bakhuis, gracht en brug, die zichzelf in het water bekijkt. Het is de “Leenhof”. In de wandeling ook “De Koepel” genoemd. Vermoedelijk werd in deze boerderij, waarschijnlijk een Keltische nederzetting, in 1518 Goropius Becanus Johannes van Gorp uit Beek geboren.

Na de dood van zijn vrouw werd het landgoed Gorp door Eugène de Zerezo de Tejada opmerkelijk uitgebreid. Het liet het jachthuis bouwen, nu bekend als het Kasteeltje, en maakte handig gebruik van de gemeenteraden van Goirle en Hilvarenbeek. Het beleid van de dorpsbesturen in beide plaatsen werd namelijk gekenmerkt door passiviteit en zuinigheid. De gemeentelijke uitgaven werden zo laag mogelijk gehouden en iedere uitgave boven de begroting werd bij voorkeur gefinancierd door de verkoop van woeste gronden, de vroegere gemeijnt, die na de Franse tijd eigendom was geworden van de gemeenten.
Eugène de Zerezo de Tejada overleed plotseling

Het landgoed Gorp en Roovert ging over in de handen van zijn zoon Eugene de Zerezo de Tejada . Deze joeg zijn bezit in hoog tempo er doorheen door zijn avontuurlijke levenstijl. In 1894 was hij gedwongen om zijn bezit te verkopen. Zo kwam het in handen van notaris Emile Huysmans uit Diessen. In 1920 stierf Huysmans en zijn weduwe verkocht Roovert aan Eduard van Puijenbroek en Gorp aan Willem Jan Hubert van Beusekom. Hubert van Beusekom verkocht grote delen van zijn bezit aan Van Puijenbroek, behalve het kleine landgoed Gorp aan de Leij. Deze enclave van 42 ha werd in 1966 door de familie Hubert van Beusekom verkocht aan het Brabants Landschap. De familie heeft echter nog een zomerhuis annex vakantiehuis ‘Huis de Leij’, rechts aan het begin van de oprijlaan naar de Nieuwe Hoef .

SPLITSING ROUTES,

DE 16 KM GAAT HIER RECHTDOOR ANDERE ROUTES SLAAN LINKSAF

Gorp

(67) In 1758 was Cornelis Bles, procureur, notaris en president-schepen van Tilburg eigenaar van het landgoed. Door hem werd op Gorp het starrebos (sterrebos) of de Warande aangelegd met ‘in het midden ... een schoone vischvijver, op welken alle de wandeldreven uitlopen ‘

Een sterrebos is een bos met paden die vanuit een middelpunt straalsgewijs naar de uiteinden lopen en die daarmee een ster vormen. Sterrebossen vormen een element uit de barokke tuinarchitectuur en raakten in de achttiende eeuw in zwang. Ze waren bij uitstek geschikt voor de jacht, omdat vanuit het middelpunt het overstekend wild op alle paden kon worden waargenomen.

De Warande op Gorp heeft de tand des tijds helaas niet ongeschonden doorstaan. Voor een unieke sterrebos dat nog volledig in de originele indeling (niet met de originele beplanting, dat was destijds heide) is behouden, verwijzen wij naar de Oude Warande (1712) in Tilburg. Een prachtig, goed onderhouden sterrebos met een lange en boeiende geschiedenis van 300 jaar!

ALLEEN VOOR 16 KM

De Paradijsbrug

(82) Door mensen van buiten de streek is altijd hartelijk gelachen om de koddige voorstellingen van Adam en Eva in het Paradijs en om de inwoners van Gorp, die maar wat graag wilden geloven dat de Hof van Eden inderdaad bij hen gelegen had. Hoe het ook zij, kijkend vanaf de Paradijsbrug en de Rovertsche Leij volgend, zowel stroomop- als afwaarts, moeten we erkennen dat het hier paradijselijk mooi is. Veel beken in de omgeving van Tilburg heten Leij, bijvoorbeeld Poppelsche Leij, Rovertsche Leij, Oude Leij, Zandkantsche Leij . ‘Leij’ is net als ‘Aa’ – daarvan liggen er vooral veel in Oost-Brabant – een oeroude benaming voor een beek. ‘Aa’ hangt samen met het Franse ‘eau’ of Latijnse aqua wat water betekent. ‘Leij’ hangt samen met het Engelse ‘lay’ wat ‘liggen’ betekent en zou slaan op een water met een geringe stroomsnelheid; op een beek die bijna niet stroomt en als het ware ‘ligt’ in het landschap. Die traagheid geldt beslist niet voor de Rovertsche Leij. De beek meandert er stevig en ’s winters en in het vroege voorjaar, bij grote waterafvoer, slaat het snelstromende water hele delen van de oevers weg.

Landgoed Gorp en Roovert

is een uitgestrekt landgoed (1200 ha) met oude loof-, naald- en gemengde bossen, cultuurgronden, heide, en enkele vennen, waarvan Haneven, Biesbosch, Papschot en Bankven de belangrijkste zijn. Over een lengte van 5 kilometer meandert nog volop de Rovertse Leij met enkele afgesneden oude meanders.

Gorp en Roovert bevindt zich in het grensgebied tussen Goirle, Hilvarenbeek en Poppel en vormt in meer dan één opzicht een merkwaardige streek. Een grenspaal uit 1843 voor de brug is getooid met de Nederlandse Leeuw aan de ene, en de Belgische Leeuw aan de andere kant. Het zand langs de oevers is de afzetting die het riviertje achter laat als het buiten zijn oevers is getreden.

De bossen langs de Roovertse Leij zijn voor vogelaars het meest interessant. Hier zijn vele broedvogels, zoals bosuil, zwarte specht en andere spechtensoorten, boomklever, goudvink, vuurgoudhaantje, kruisbek, wielewaal en fluiter.

De namen Gorp en Roovert betroffen vroeger niet de gehele oppervlakte van de huidige landgoederen, maar alleen de kleine woonkernen in dit eenzame grensgebied. De omringende heidevelden maakten deel uit van de zogenaamde gemeijnt, woeste gronden, die aan de plaatselijke bevolking in vruchtgebruik waren gegeven door de hertogen van Brabant. Vooral voor de boerenbevolking was het vruchtgebruik van deze heidevlakten van groot economisch belang. In l670 schrijft Jacob van Oudenhoven: de woeste heijden sijn mede wel schrael ende magher maer geven noch eenighe nutticheijdt voor de inwoonders. Sij weijden daer op haere schapen ende halen hare beijen daer mede haer voetsel. De vlagghen die sij daer van halen ghebruijcken sij ten deele tot haren brandt ende ten deele om daer magher landt mede vet te maecken als het tot assen verbrandt of tot messe verrot is. De heide leverde dus plaggen, en strooisel voor in de stal. Naast schapen liet de bevolking ook koeien, geiten en zelfs paarden op de gemeijnt grazen, er werd wit zand gewonnen, waar leem aanwezig was, konden stenen gebakken worden in veldovens, en de aanwezigheid van waschkuijlen op de heide bij Roovert duidt erop dat ter plaatse schapen gewassen werden.

(104) Roovertse schuur
Bij de Roovertse Schuur, als voorraad-, en opslag schuur gebouwd en ook als zodanig dienst gedaan, is onze volgende RUSTPLAATS.

Dood hout leeft

(141) Langs dit pad staan opvallend veel dode berken vol met spechtenholletjes, berkenzwammen en tonderzwammen. De Engelse mycoloog Cartwright was een van degenen, die gedroogde berkenzwammen gebruikte als vloeiblok voor met ganzenveer en inkt geschreven dokumenten. Smeulend in de imkerspijp diende de van berkenzwammen afkomstige "valse tondel" voor de bedwelming van bijen. De verkoolde stukjes en de as werden als bloedstelpend en desinfecterend middel toegepast en, met fijn zand vermengd, op een scheerriem gebruikt. Enkele jaren geleden zijn berkenzwammen aangetroffen aan een touw om het middel van de in het gletsjerijs gevonden man uit het Ötzdal, die ongeveer 5000 jaar gelden leefde in de Alpen.

Van zeldzaam naar algemeen

In Nederland is de echte tonderzwam de laatste decennia flink toegenomen. Dit heeft voornamelijk te maken met veranderingen in het bosbeheer. Sinds een kleine dertig jaar laat men dood hout in bossen liggen en mogen stervende bomen blijven staan. Vroeger werden dode bomen uit het bos verwijderd wegens omvalgevaar. Maar nu het publiek anders is gaan kijken naar natuur, is het ook gewend aan dode bomen in het bos en vrijwel iedereen begrijpt tegenwoordig dat zo'n dode boom een bron van leven is voor honderden andere organismen!

Het gebruik van echte tonderzwammen
In Skandinavië, waar echte tonderzwammen massaal voorkomen op berken, wordt de zwam sinds eeuwen gebruikt om vuur te maken. Omdat dit vuur veel rook geeft, houdt het de muggen, die daar eveneens talrijk zijn, op afstand.
De enorme hoeveelheid rook die het branden van tonderzwammen ontstaat, is ook eeuwenlang dankbaar benut door imkers, die het in hun pijp rookten om zo de bijen uit de buurt van hun gezicht te houden.

Tonderzwammen (vroeger heetten ze tondelzwammen) danken hun naam aan hun brandbaarheid: er werd tondel van gemaakt. Dit bewaarde men in zijn tondeldoos, waarin ook een stukje vuursteen en een ijzeren 'vuurslag' zaten. Door een vonk in de tondel te slaan en erover te blazen, verkreeg men vuur. De tondel werd later meer ontvlambaar gemaakt door er salpeter en kaliumchloraat aan toe te voegen. Zo kon hij zelfs dienen in de eerste 'aanstekers' voor rokers.

Als je de droge vruchtlichamen van de echte tonderzwam in repen snijdt en ze langdurig met een houten hamer beklopt, ontstaat er een soort pluizig vilt. Deze viltlappen werden vroeger als bloedstelpend verband gebruikt.

Gagelhoeve

(172) Het is wel duidelijk waar de Gagelhoeve, gebouwd in ca. 1910, haar naam aan dankt! Voorbij de Gagelhoeve slaan we rechtsaf. We konden hier helaas niet de route van het Wandelroutenetwerk volgen: die gaat langs een prachtig vennetje, waarvan we de naam niet kennen. U heeft laarzen nodig om er te komen, dus dat doen we nu niet. Mocht u in de buurt zijn – mét laarzen – kunnen we u een bezoekje echt aanraden. Het is er wonderschoon en heel stil.

Gagel

(174) Aan weerszijden van het pad verraadt de wilde gagel die hier ruim voorradig is, een drassige bodem. Gagel is een inheemse vrij klein blijvende struik, die in Nederland in het wild wordt aangetroffen op vochtige, min of meer moerassige heide- en veengronden. De wilde gagel staat op de Rode lijst vermeld als een gevoelige soort.

De naam ‘gagel’ is een verdubbeling van een oorspronkelijk Keltisch woord ‘gal’, dat balsem betekent. In grootmoeders tijd werden de bladeren gebruikt in linnenkast en bedstee. De aromatische geur is aangenaam voor de mens maar onaangenaam voor sommige insecten. Reden waarom gagel ook ‘vlooienkruid’ genoemd werd. Gagel is mooi oranjebruin gekleurd. Typische kenmerken zijn de gele, aromatische geurende harspuntjes op de twijgen en langwerpige aan de top enigszins getande bladeren. Gagelstruiken bloeien in katjes in april / mei vóór het uitkomen van de bladeren.

Vroeger werden de plantendelen van gagel voor verschillende doeleinden gebruikt.
- De struik werd door zijn medicinale werking o.a. gebruikt bij kiespijn.
- De bladeren (vanwege de bitterstof) werden gebruikt in “gruit”; Gruit was een kruidenmengsel dat voor het grootste gedeelte uit gagel bestond en gebruikt werd voor het brouwen van bier. Later werd de gagel vervangen door hop.
- Tot bosjes gebundelde gageltwijgen vormden een afweermiddel tegen motten in kleerkasten.
- Takken gagel tussen het beddestro leken de vlooien op afstand te houden
- De looizuurhoudende bast werd gebruikt bij het leerlooien. Leerlooien is een werkwijze om de huid van dieren geschikt te maken voor o.a. kleding en schoeisel.
- De gagel had vroeger ook een nuttige functie als verfstof.

Adelaarsvaren

(183) Bijna aan het einde van dit pad, voordat we rechtsaf slaan richting de slagbomen ontwaren we de stengels van de manshoge adelaarsvaren. Zowel in de jonge knoppen als in de bladstelen is de gelijkenis met een adelaar terug te vinden. Hieraan dankt de varen zijn naam. De adelaarsvaren is een forse plant die zich vooral vermeerderd door middel van een dikke, zwarte en kruipende wortelstok. De bladen van de adelaarsvaren zijn het meest toxische deel van de plant, het bevat thiaminase, een enzym, dat vitamine B1 afbreekt. Desondanks worden speciaal behandelde en ingelegde, jonge spruiten in Korea en Japan als groente gegeten. De adelaarsvaren wordt voornamelijk aangetroffen in bossen op zandgrond, maar de soort groeit ook op open plekken, waaronder in Nederland. De adelaarsvaren houdt niet van heel vochtige grond en kalk. Op onbeschutte plaatsen is er een kans dat de plant schade oploopt als gevolg van kou (bijvoorbeeld een koude wind of nachtvorst).

Samenvoeging routes naar eindpunt

Papschot

(208) Het Papschot wordt omringd door een vochtig heidegebied met o.a klokjesgentiaan en witte snavelbies.
klokjesgentiaan

Klokjesgentiaan is tegenwoordig een vrij zeldzame verschijning in Nederland. De plant staat op de zgn. rode lijst en heeft in ons land een beschermde status. De soort komt nog het meeste voor op natte heiden in het binnenland, maar is daarnaast ook nog te vinden in natte schraallanden en in natte duinvalleien op de Waddeneilanden. Buiten Nederland komt de klokjesgentiaan wijd verbreid voor tot in Siberië. De klokjesgentiaan is een 15 tot 60 cm hoge, overblijvende zomerbloeier. De bloei vindt voornamelijk plaats tussen half juli en eind augustus, maar sommige planten beginnen al veel eerder te bloeien. De planten kunnen meer dan 30 jaar oud worden. Oudere planten hebben vaak meerdere bloeistengels. De bloemen zijn donker hemelsblauw met aan de buitenkant van de kelk vijf groene strepen. Aan de binnenkant is de kelk groen gestippeld. De bladeren zijn van boven donkergroen en langwerpig tot lijnvormig. De klokjesgentiaan is de enige waardplant van het gentiaanblauwtje, een zeldzame dagvlinder, waarvan de eitjes wit afsteken tegen de kelk en bloemkroon van de klokjesgentiaan. Als de rupsjes van deze vlinder uit het eitje kruipen dan boren zij zich een weg door de bloemkroon heen op zoek naar het vruchtbeginsel. Hierin liggen de zaadknoppen, waar de rupsjes zich in het begin mee voeden.

Witte snavelbies is een lage, 15 – 50 cm hoge grasgroene plant, die in dichte pollen groeit. Van juni tot augustus draagt de plant een kluwen van kleine wit/groenachtige bloempjes met witte kafjes ( een soort vliesje). Deze kafjes krijgen later in het jaar vaak een strobruine tot rossige kleur. De stengel is rond en heeft een glad oppervlak. De lintvormige bladeren staan verspreid langs de stengel. Ook de witte snavelbies staat op de Rode lijst genoteerd als een gevoelige soort. Omdat de kafjes van deze soort wit zijn heet ze witte snavelbies. In Nederland is de plant vrij zeldzaam. Je vindt haar alleen op de hoge zandgronden. Ze groeit met name op hoogveen en op open plekken in natte heide. Het liefst staat ze op een natte, zure en voedselarme bodem.

De wulp, regenwulp, en wintertaling kunt u hier tegenkomen:

Onze grootste Europese steltloper ( 53-58 cm) is de wulp. Deze grote bruine vogel is gemakkelijk te herkennen aan zijn naar omlaag gerichte lange snavel. Het ezelsbruggetje is dan ook: een wulp kijkt naar zijn gulp. Daarnaast heeft de vogel een zeer opvallende roep. De wulp broedt op heide, duinen en moerassig land. Het gebied van het Papschot is dus een zeer geschikt terrein. De wulp komt ook elders in Nederland voor. Bijvoorbeeld in Drenthe , Overijssel en op de Waddeneilanden. Het geluid van de wulp is zeer kenmerkend en wie het eenmaal kent zal het niet snel vergeten. Het is een mysterieus aanzwellend geluid, dat vooral in de ochtend- en avondstilte bijzonder ver kan dragen.

De regenwulp is geen broedvogel in ons land, maar een doortrekker op weg naar Noord-Europa/Rusland. Deze vogel is een stuk kleiner (42 cm) dan de wulp. Op trek doen veel van deze vogels de Waddenzee en het Nederlandse binnenland aan om bij te tanken. Een oude volkswijsheid luidt dat roepende regenwulpen slecht weer voorspellen. Dat dit juist is, blijkt uit het feit dat - wanneer er regen en storm op komst is - veel vogels en inderdaad ook de regenwulp, roepend verder vliegen op zoek naar beschutting voor het naderende regenfront. Wat regenwulpen echter vooral onderscheidt zijn de lichte strepen over de kop. Hierdoor is de kop contrastrijker dan bij de ‘gewone’ wulp.

De wintertaling is onze kleinste Europese eend (35 cm) waarbij het mannetje veel opvallender gekleurd is dan het vrouwtje. De vlucht van de wintertaling kenmerkt zich door een snelle vleugelslag en plotselinge wendingen. In de vlucht is het mannetje onder andere te herkennen aan een groen met zwart en wit omrand gedeelte op de vleugel. Hierdoor, maar vooral ook door de roodbruine kop met de brede groene streep is het mannetje onmiskenbaar. Het vrouwtje is lichtbruin van kleur met een donker schubpatroon op de rug en de flanken. Ze is gemakkelijk te verwarren met de vrouwtjes van enkele andere eenden zoals de zomertaling die iets groter is dan de wintertaling. De zomertaling is echter veel schaarser in ons land.
Slechts enkele duizenden wintertalingen broeden in Nederland, maar in de winter wordt de populatie aangevuld met grote aantallen vogels uit het noorden van Europa. Deze vogels overwinteren vooral in grote groepen langs kust, maar laten zich ook geregeld in het binnenland zien.

Groenpootruiter, zwarte ruiter, tureluur en oeverloper verblijven hier eveneens.

De groenpootruiter (30 cm) doet zijn naam eer aan met zijn groene poten. Daarnaast heeft hij een zeer kenmerkende roep bij het opvliegen tjuu-tjuu-tjuu. In ons land is het een vrij algemene doortrekker die in het voorjaar en najaar regelmatig waargenomen kan worden op moddervlaktes en slikranden van plassen en meren in het binnenland. Bij het opvliegen laten ze een opvallend ‘tjuu-tjuu-tjuu’ horen. Vaak trekken ze in kleine groepen samen door. De groenpootruiter wordt nog wel eens verward met een poelruiter en andersom. De groenpootruiter is echter forser, met een opgewipte dikke grijze snavel, terwijl de poelruiter (23 cm) veel ranker is met een ‘naalddunne’ niet opgewipte snavel. Bovendien is de poelruiter een zeer schaarse doortrekker, voornamelijk in het zomer halfjaar.

Wie in Nederland een zwarte ruiter (31 cm) ziet, neemt maar zelden een zwarte vogel waar. De zwarte ruiter is namelijk een doortrekker die bij ons vooral in het winterkleed te zien is, of in een overgangskleed (rui). De zwarte ruiter lijkt dan sterk op de tureluur.
De helderrode poten maken de verwarring compleet. De poten van de zwarte ruiter zijn echter een stuk langer.

Tureluurs (28 cm) zijn van oorsprong vogels van toendra’s, hoogvenen en zilte steppen. In Nederland broedt de soort vooral op schorren en kwelders, vochtige en structuurrijke weidegronden en in mindere mate elders in slootrijke open gebieden. In de broedtijd worden vooral insekten en kleine, in slikkige sloten levende waterdieren, gegeten. Nederlandse tureluurs overwinteren langs de kusten van Zuidwest-Europa en Noord-Afrika. De tureluur dankt zijn naam aan het geluid dat de vogels maken; ‘tjululuu’ en dat is makkelijk te vertalen naar ‘tureluur’. De vogel zelf is niet zo opvallend, des te markanter zijn de felrode poten en lange roodachtige snavel met zwarte punt van de tureluur.

oeverloper

Oeverlopers( 20 cm) zijn door hun donker olijfbruine rugkleed en donkerbruine stuit en staart kleur niet zo opvallend. Ze vallen juist wel op door hun gedrag: constant in de weer om langs de oevers insecten en andere ongewervelde dieren te vangen. De oeverloper heeft zich helemaal op het vangen daarvan gespecialiseerd. Goed kijkend loopt de oeverloper langs de waterkant, steeds een oogje op de lucht boven het water houdend. De lange poten van veel steltlopers zijn voor de oeverloper overbodig: hij zal niet snel het water inlopen zoals familieleden dit regelmatig doen. Hij vindt immers zijn voedsel aan de oevers. Vooral in mei en in juli-september zijn oeverlopers vrij algemeen. Buiten die tijd komt de soort veel minder voor.

Verzetsmonument

(245) Midden in de bossen ligt een verzetsmonument met een gedenkplaat waarop de volgende tekst: “om de fiere geest” van het Nederlandse volk te breken, hebben de Duitsers in de zomer van 1942 vele honderden burgers als gijzelaar gevangen gezet in de seminaria te Sint-Michielsgestel en Haaren. Vijf van hen zijn door de vijand doodgeschoten. Opdat het nageslacht hun kostbare offer, gebracht voor het vaderland, niet vergeten en er zich aan sterke, hebben hun medegijzelaars deze gedenksteen geplaatst.
Op deze plaats zijn in de nacht van 14 op 15-8-1942 gevallen: Robert Baelde, Willem Ruys, Otto Ernst Gelder van Limburg Stirum, Christoffel Bennekers en Alexander Schimmelpenninck van der Oye.

De gijzelaars waren door de bezetters niet opgepakt omdat ze iets verkeerds hadden gedaan, maar puur omdat het bekenden, zelfs vrienden waren van het Koninklijk Huis. Deze mensen oppakken, interneren en doodschieten was bedoeld als machtsvertoon, om Oranje in het hart te treffen.

Johannes Goropius Becanus,
Een Brabantse geleerde van internationale allure

Bij de beroemde Antwerpse drukker Plantijn Moretus kwamen eerst in 1569 en later in 1580 postuum de verzamelde werken uit van Johannes Goropius Becanus (1518-1572), de Origines Antwerpianae. Het lijvige boekwerk beslaat meer dan 1000 pagina’s. eigenlijk heette de geleerde in kwestie Jan van Gorp, maar zoals zoveel humanisten uit die tijd, verlatijnste hij zijn naam. Voor ons blijft hij ‘Jantje van Gorp, geboren aan de beek’. Die beek is de Roovertsche Leij, en zijn vermoedelijke geboortehuis, een omgrachte herenboerderij, de ‘Leenhof’, staat er nog altijd. Hij bezocht eerst de kapittelschool in Hilvarenbeek, waarna hij de humaniora voltooide aan de fraterschool in Den Bosch.
Goed geschoold trok hij naar de universiteit van Leuven, om daar in 1539 te promoveren in de letteren en wijsbegeerte. Bij zijn vertrek uit Leuven sprak hij vloeiend Latijn, Grieks en Hebreeuws. Al in 1542 oefende hij het vak van geneesheer uit, dat is op zijn drieëntwintigste! Kort daarna werd hij gevraagd lijfarts te worden van de twee zussen van Karel V. Deze dames resideerden met hun hofhouding geruime tijd in Brussel, zodat Goropius niet ver hoefde te reizen. Bij testament bedachten ze hem met een aanzienlijke jaarlijkse som. Philips II wilde hem ook als zijn arts en bood hem een rijk inkomen aan. Hij weigerde en vestigde zich als ‘gezworen medicus’ (stadsarts) in 1554 te Antwerpen. Hier kon hij zich met hart en ziel wijden aan zijn grote liefde, de filologie (taalkunde).
Hij overleed in 1572 te Maastricht en werd daar begraven in de Cordelierenkerk. Een mooie grafsteen ligt hier nog op zijn graf.

Het Nederlands als moeder aller talen.
In Goropius’ tijd hield men in het algemeen het Hebreeuws als de oudste taal. De meeste boeken van het Oude Testament zijn immers in deze taal geschreven. Goropius opponeerde daartegen dat het Hebreeuws van na de Babelse spraakverwarring dateerde. Volgend hem was het Nederlands de oudste taal en spraken Adam en Eva het al. Ze deden dit - uiteraard – in het Paradijs dat volgens hem in Brabant gelegen moeste hebben. Hoe zat zijn theorie in elkaar?
Zoals bekend werd onze taal vóór 1800 gewoonlijk aangeduid als ‘Diets’of ‘duyts’ (zoals in het Wilhelmus “ben ick van duytschen bloet”). Hierin kan – allemaal volgens Goropius – ‘douts’= ‘dóuts’= ‘de oudste’ gelezen worden. Omdat ‘sen’ of ‘son’ zoon betekent, zijn ‘doutsen’ ‘allen die zich van de oudste taal bedienen’. Ook oudtestamentische figuren als Adam, Eva, Abel, Kaïn en Noach moeten volgens Goropius Nederlanders of liever Brabanders geweest zijn. In de naam Adam las Goropius ‘haat-dam’, dit is een ‘dam tegen de haat van het serpent’. Eva moet uit ‘eeuw’ en ‘ vat’ samengesteld zijn, een vat voor alle eeuwen, het ‘ewig’ Weibliche’. Wie dat vat vult is een ‘vat-er’, kortom een vader.

Kaïn is opgebouwd uit het Brabantse ‘kaot’= kwaad en ‘ent’= einde, terwijl abel een ‘a’ oftewel afkeer heeft van de ‘bellum’= oorlog. Noach komt van ‘nood’ en ‘acht’= zorg, hij was namelijk bezorgd over de komende nood. De naam Methusalem tenslotte is een samenstelling van ‘maect thu salich’.
Goropius moet lof worden toegezwaaid omdat hij als eerste zag dat er een duidelijk verband bestond tussen de verschillende Indo-Europese talen. Helaas werkte hij in één richting, die van zijn moedertaal. De verwantschap tussen het Nederlands en het Latijn was voor hem evident. Voor ons is het nu wel duidelijk dat de Latijnse woorden niet zijn afgeleid van de Nederlandse, maar juist andersom.

Café 'Het Paradijs' van C. Poulissen als rustplaats langs de handelsroute Turnhout-Poppel - Hilvarenbeek-Tilburg en het landgoed ‘Gorp en Roovert’.

De voorvaderen van onze Goropius hebben de streek rond 1250 ingenomen en in cultuur gebracht en de familie van Gorp gaf de landerijen aan anderen in pacht.

Op 12 januari 1868 werd het landgoed en ‘Gorp’ eigendom van de familie De Zérézo de Tejada. Deze baron kocht in 1869 155 ha heide van de gemeente Goirle, van dit bedrag f 7779,50. is ‘de nieuwe steenweg’ van Goirle naar Poppel gefinancierd. Hij liet ook het jachthuis in 1873 bouwen nu beter bekend als ‘het kasteel van Gorp’. Deze Baron van Spaanse afkomst overleed in 1887. Het landgoed was op Hilvarenbeeks grondgebied ruim 374 ha groot. De jongste zoon Gustave de Zérézo de Tejada erfde het landgoed.
Gustave was een avonturier en verbraste al vroeg zijn erfdeel hij overleed in 1895. Op 28 februari 1894 kwam het landgoed weer onder de hamer.

Op dit moment zijn de familie van Puijenbroek -’Gorp en Roovert’- en de stichting het Brabants landschap -’Gorp aan de Leij-’ de huidige eigenaren van het landgoed. Dit gebied genoot voor 1855 de meeste bekendheid. De Roovertse brug was in vroeger jaren een belangrijke grensovergang voor het handelsverkeer. In die tijd trokken voetvolk en voerlieden met paard en wagen tussen Hilvarenbeek- Goirle- Poppel, Weelde, Ravels en Turnhout en via ‘Nieuwkerk’ en de Regte hei naar Breda. De Nieuwe straatweg (de Poppelse weg) kwam in 1855 gereed. Datzelfde jaar werd de douanepost op Roovert verplaatst naar de huidige locatie. Boerderij-herberg ‘het Paradijske’ stond langs deze drukke handelsroute op ‘Gorp’ recht tegenover de oprijlaan van ‘de Nieuwe Hoef’ tegen de Roovertse Leij op Goirles grondgebied.
Pachter Cornelis Poulissen verklaarde rond 1880 dat hij ‘volgens gedacht zoo wat vijftig liters jenever per jaar schonk’.

Stan

(274) Stan van Dijk, de laatste bewoner van ‘Kijk uit’, heeft het uithangbord van het Paradijs gevonden onder een afdak bij ‘Kijk Uit’, tussen afbraak-, en kachelhout, en jarenlang droog bij hem op de zolder bewaard. Hij had het vermoeden dat Anneke van Iersel (ook Paulissen genoemd) het uithangbord bij haar verhuizing van de ‘Nieuwe Hoef’ heeft meegenomen naar ‘Kijk Uit’. In het Najaar van 1989 heeft Stan van Dijk het uithangbord aan Hans van der Haring, de huidige bewoner en uitbater van ‘de Nieuwe Hoef ‘ gegeven. Daarmee heeft hij onbewust het uithangbord voor de tweede maal gered. In de nacht van 13/14 februari ‘93 is ‘Kijk Uit’ van binnen helemaal uitgebrand.

Het uithangbord met het bovenschrift; in het Paradijs C. Poulissen, Een voorstelling van Adam en Eva die voor de oprijlaan naar de Nieuwe Hoef afgebeeld staan. Onder een appelboom in de Paradijselijke omgeving van ‘Gorp’ volgens de theorie van Johannes Goropius Becanus en geschilderd volgens de verbeelding van Jos H. Naaykens in 1893. Ruim honderd jaar later is het uithangbord weer in oude glorie hersteld en gerestaureerd door de Hilvarenbeekse kunstenaar Janus Kluijtmans.

Mede dank zij deze tekening zijn een groot aantal details van het ‘Paradijs’ herkenbaar gebleven.

Als u in de buurt van de Nieuwe Hoef bent, kan het zijn dat u de naam ‘Goropius’ door het bos hoort schallen, het is dan niet voor de wijsgeer uit vroegere tijden bedoeld, maar de naam van een van de waakhonden bij ‘de Nieuwe Hoef’, die weer achter de kippen of de schapen aanzit.

Hoeves

Het riviertje, dat van België komt en waaraan Gorp de Leij zijn naam ontleent, begrenst het gebied aan twee kanten. Die Leij verkeert hier in een soort oerstaat. Nog door geen mensenhand aangetast. Dit riviertje vormt in deze streek het prototype van een Brabantse beek met alleen maar prachtige meanders. 

Er staan tal van prachtige boerderijen op het landgoed ‘Gorp en Roovert’ maar nauwelijks zó een als “de Nieuwe Hoef’. Een spyker, spykarium of tiendhoeve anno 1641, hier werd vroeger de ‘tienden’ geïnd van de omliggende landerijen. Vroeger was iedere tiende schoof van de opbrengst van het land voor de landeigenaar. Deze seizoensopbrengsten - oogsten - werden opgeslagen in de Nieuwe Hoef’. Deze hoeve van het langgevel-type met het bakhuis opzij, werd steeds intact gehouden en ze getuigt nog altijd van trots en zelfs van enige majesteit. Met de vele, vierkante ruitjes bekijkt ze als met half- dichtgeknepen oogjes het wereldje wat door Johannes Goropius Becanus zo werd bewonderd.

Deze hoeve werd nog bewoond tot 1964 door Anneke van Iersel het is eigenlijk een verhaal apart. De geschiedenis van een mensenleven. Op 18 juni 1896 werd ze op de ‘Grote Hoef’ op ‘Gorp’ geboren ‘als oudste van de elf’. Met haar dertien maanden kwam ze inwonen bij haar grootouders Cornelis Poulissen, die de aan het ‘Gorpsbaantje’ gelegen Boerderij -herberg ‘het Paradijske’ exploiteerden. Het café dat in 1912 door blikseminslag tot aan de grond toe afbrandde. (Het uithangbord van dit café is de geschilderd volgens de verbeelding van Hilvarenbekenaar, kunstenaar, schilder Jos H. Naaykens in 1893). De bewoners destijds en het familielid Anneke van Iersel, vonden een nieuw onderdak in de ‘Nieuwe Hoef’. Tot de schamele huisraad die gered was, behoorde ook het uithangbord van de ‘herberg het Paradijs’. Na de dood van Antonius de Keizer, Adrianus en Cornelis Poulissen, bleef Anneke alleen in de Nieuwe Hoef wonen. Toen dit gebied (Gorp aan de Leij 41 ha) door de stichting Brabants Landschap in 1964 werd aangekocht, kreeg de ‘Nieuwe Hoef ‘ een andere bestemming en Anneke van Iersel verhuisde naar ‘Kijk Uit’, gelegen voor links in de oprijlaan die u naar de ‘Nieuwe Hoef’ voert. Het huisje ‘Kijk Uit’ waar Anneke in gewoond heeft, is afgebrand in 1993. Op dezelfde plek staat nu een nieuw huis.
Anneke overleed in de winter van 1966.

Samenvoeging met route 16 km

Lindebomen

(274) De lindebomen tegenover het pad naar de Nieuwe Hoef getuigen nog van de brand van de herberg ’t Paradijske die in 1912 is verwoest: de bomen vertonen alle aan dezelfde kant een lange, verticale inkeping op de plaats waar de bomen verbrand waren.

De lindeboom werd bij de Kelten en de Germanen gezien als heilige boom. De godin Freya, godin van de liefde, zou er zich in vestigen. De geest van de linde gold als beschermer voor huizen, bronnen en kerken. Boeren plantten de leilinde bij wijze van bliksemafleider langs hun boerderijen.

De linde komt van oorsprong in onze regionen voor. Hij geldt als een van de grootste loofbomen en heeft zijn biotoop met name in beekdalen. De linde met zijn typerende hartvormige bladeren kan zeer oud worden.

Door zijn veelzijdige toepassing is het aantal lindes sterk afgenomen. Voordat de raffinage van suiker zijn intrede deed was de linde belangrijk omdat de lindebloei veel honing produceert. Van de bloemen kan kruidenthee gemaakt worden, de houtsoort leent zich zeer goed voor houtsnijwerk, draaiwerk en beeldhouwwerk, omdat het vrij zacht is, een fijne nerf heeft en gelijkmatig is opgebouwd. In het verleden werden er onder andere klompen uit vervaardigd. De vezels werden gebruikt als varkensvoer en van de bast werd touw gevlochten.

Iepen

(275) Op de kruising is aan de rechterkant, aan het eind van het pad met de statige beuken “De Nieuwe Hoef”. In 1641 werd De Nieuwe Hoef gebouwd als tiendhoeve, een grote boerderij waar een tiende deel van de oogst werd geïnd als belasting. We komen er nu niet langs, maar kunnen u een bezoek van harte aanbevelen.

Naast de Nieuwe Hoef staan iepen. Veel iepen in Nederland zijn gestorven aan de iepenziekte. De bestrijding en het voorkomen van iepenziekte staat sinds enige tijd weer in de belangstelling. Als een boom de iepenziekte (Ophiostoma ulmi) heeft, verdroogt hij. De schimmel die de ziekte veroorzaakt, verspreidt zich in de houtvaten en de boom sluit deze af om verdere verspreiding te voorkomen. Door het afsluiten van de houtvaten verdroogt de boom. De houtvaten zijn de vaten die van de wortels tot in het blad lopen. Via deze vaten vervoert de boom het water met mineralen dat hij via de wortels uit de bodem heeft opgenomen. De iepenziekte komt voor bij veel iepensoorten. De ziekte begint meestal in een tak bovenin de kroon. Het blad verwelkt in de zomer en kleurt bruin. Binnen 1 tot 2 weken kan een groot deel van de kroon bruin verkleurd zijn. Als je een tak doorsnijdt zie je donker gekleurde stippen in de buitenste jaarring. Uiteindelijk sterft de boom. Verspreiding van de iepenziekte komt door

1. de iepenspintkever die de schimmel verspreidt. Deze broedt in dood of verzwakt iepenhout. Uit de eitjes komen de larven en uit de larven komen de jonge kevers. Zij vliegen uit en vreten aan twijgen van gezonde iepen, die daardoor besmet worden met de schimmel.

2. contact met de wortels van een besmette boom. In een rij bomen gaan dan jaarlijks 1 of meer bomen dood. Dit is het zogenaamde domino- of oproleffect.

Gorp de Leij

(276) als enclave eigendom van het Brabants Landschap binnen het landgoed Gorp en Roovert, bestaat Gorp de Leij uit oeverlanden van de Roovertse Leij met strandjes en halfverruigde bosweitjes.

De in het voorjaar vaak hoge waterstand van dit bijzondere riviertje verhindert ons onze wandelroute er dicht langs te laten gaan. We komen het later weer tegen. Het verschil in begroeiing tussen het lager gelegen deel langs de Leij (bramen, pitrus, koekoeksbloemen, kamperfoelie enz) en het hogere deel (met name pijpenstrootje, struikheide) is opvallend.

Het gras Pijpenstrootje en heide leven in harmonie naast elkaar op de hoger gelegen gebieden. Met het dalen van de waterspiegel, legt de heide – met zijn ondiep wortelsysteem – het af, terwijl het pijpenstrootje – dat veel dieper wortelt – steeds grotere velden vormt ten koste van de heide.

Valse salie is in grote delen van Nederland een zeer zeldzame plant, maar komt hier in Gorp nog veelvuldig voor. Deze plant behoort tot de lipbloemfamilie met bekende planten als dovenetel, tijm en munt. Valse salie heeft licht groenachtig gele bloemen.

Pitrus met zijn lange, glanzende groene stengels met op ongeveer tweederde van de stengel een kluwen van bruine bloempjes is het een plant die veel in Nederland voorkomt. Waar pitrus eenmaal groeit wordt het voor andere planten moeilijk. De stengels van pitrus zijn gevuld met een wit sponsachtig merg. Hang dit merg na droging als een lont in een bakje olie en klaar is uw olielamp, een lamp met een pit van pitrus.

Breehees

We zijn nu op het gehucht “Breehees” beland bij een groepje boerderijen. De oudste vermelding van de naam “Breehees” valt in 1433. In ‘n stuk van 1419 is echter al sprake van “Breeheese Rijt”. Met “hees” werd vroeger een met kreupelhout begroeid stuk grond, dat bij hoog water onderliep, aangeduid. “Bree” slaat op groot oppervlak. “Breehees” betekent dus: een grote oppervlakte van heesgronden. 

(287) In 2011 werd aan de linkerkant van de weg door de eigenaar van de camping een poel gegraven met de bedoeling amfibieën en reptielen meer kans op overleven te geven en de oorspronkelijke begroeiing terug te laten komen.

Reigerkolonie

(288) Voorbij het open stuk aan de rechterkant passeren we de oostkant van het Bankven. Dit gebied is vrijwel onbegaanbaar vanwege de doorgaans zeer hoge waterstand. Het moerassige gebied biedt een veilig onderkomen aan vele diersoorten. Onder andere een reigerkolonie heeft hier een veilig heenkomen gevonden.

Rechts van het pad

(289) Het malse gras met de beschutting van het bos aan de zijkant is een ideale plaats voor reeën en die bewonderen we hier dan ook vaak. ’s Morgens vroeg of ’s avonds bij het invallen van de schemer is een ontmoeting tussen mens en ree hier niet zeldzaam.

In Nederland komt de ree vrijwel overal voor, in het westen iets minder dan in het oosten. De ree leeft in bosachtige streken met open plekken en aangrenzende velden, maar ook in heidevelden, rietvelden, duinen en akkerbouwgebieden. Reeën leven in de winter en het voorjaar min of meer solitair. De rest van het jaar leven ze in groepjes. De ree is een cultuurvolger en past zich gemakkelijk aan cultuurlandschap aan. Voorwaarde is dat er voldoende voedsel, dekking en rust aanwezig is. Hij heeft een voorkeur voor het overgangsgebied van loofbos naar open terrein, om er dekking te zoeken, te rusten en te herkauwen. Reeën zijn gewoontedieren: ze gebruiken steeds dezelfde routes door het bos, de zogenaamde ‘wissels’. Een ree kan goed zwemmen en hard lopen. Bij verstoring gaat een ree er met sierlijke sprongen vandoor (soms wel 6 meter ver). Wanneer reeën eten, blijven vooral de oudere dieren alert op gevaar. Na elke paar happen, kijkt een van hen met een ruk op om lucht te snuiven en de omgeving af te zoeken. Reeën worden vaak verontrust, opgejaagd en zelfs gedood door niet aangelijnde honden. Reekalfjes in het voorjaar blijven vaak liggen en vertrouwen volledig op hun schutkleur. Niet aanraken! Het beestje is niet verloren en de moeder is altijd dicht in de buurt.

Masthout

(299) Waar we rechtsaf slaan langs de akker staat links van het brede pad een afgebroken grove den. De grove den laat heel mooi de getorste (= gedraaide) groei zien. Dennen die in hun jeugd veel ruimte krijgen ontwikkelen al dicht bij de grond grote zijtakken. Daardoor ontstaan fraai grillig gevormde bomen die “vliegdennen” worden genoemd. Een jonge den die in het bos opgroeit kan maar één ding doen: recht omhoog groeien. Voor het maken van lange zijtakken is geen ruimte. Een bosbouwer plant dennen met opzet dicht bij elkaar zodat ze geen lange zijtakken kunnen maken. Grote zijtakken zorgen voor grote noesten waardoor het hout minder waard wordt. De den produceert als uitgesproken windbloeier zoveel stuifmeel dat menig wandelaar begin juni een dennenbos verlaat met een gele waas over zijn schoeisel. Hooikoortspatiënten kunnen in deze periode een dennenbos beter mijden. Vlakbij de onopvallende, roodgekleurde, vrouwelijke bloempjes bevinden zich de groene dennenappels van het jaar daarvoor. Dikwijls kan men ook de oude dennenappels van twee jaar geleden nog aan de tak ontdekken, omdat hij er 2 jaar over doet om rijpe zaden te maken. In het voorjaar kan men de rijpe appels horen openspringen. De gevleugelde zaden kunnen wel 2 kilometer door de wind worden verspreid.

Het hout van een den heet grenen. Hout afkomstig van sparren heet vurenhout. De den is nog steeds de meest voorkomende boom in Nederlandse bossen.

De laatste inheemse dennen zijn waarschijnlijk door veenaf-gravingen en ontginning van de 'woeste gronden' verdwenen. De Grove Den kan behoorlijk oud worden. Echt oude dennen zijn in ons land weinig te vinden. Hier en daar zijn nog enkele dennen uit de 18e en begin 19e eeuw te vinden, maar ze zijn zeldzaam. Het oudste in Nederland aangeplante dennebos is het Mastbos bij Breda. Vanaf de 18e eeuw zijn er veel aangeplant op heidevelden en stuifzanden: het hout ('grenenhout') was zeer gewild als mijnstutten en masten van schepen, maar werd ook voor talloze andere doeleinden gebruikt. De getorste groei van de Grove Den is er de oorzaak van dat het hout duidelijk hoorbaar kraakt voordat het breekt. In de mijnen werden bij de mijnstutten kinderen gezet, die de hele dag niets anders moesten doen dan luisteren. Als het hout begon te kraken moesten de kompels maken dat ze de gang uitkwamen, voordat deze instortte. De mijnwerkers hadden de les geleerd van de zeelui: hun masten (vandaar de naam ‘Mastbos’) waren gemaakt van de Grove Den om dezelfde reden. Eiken werden gebruikt in de gangen waar niet meer werd gedolven. Eiken zijn veel sterker, maar breken zonder ‘waarschuwing’.

Beeksche Heide

(310) We komen door de restanten van wat voorheen uitgestrekte heidevelden geweest moeten zijn. De heide wordt meer en meer verdrongen door het pijpenstrootje, vernoemd naar het gebruik van onze voorvaderen. De halm van het pijpenstrootje is bijna vanaf de voet tot aan de pluim zonder knopen. Daarom werden ze vroeger bijzonder veel voor het reinigen van tabakspijpen gebruikt. Maar hoe werden dan de tabakspijpen gemaakt? Men legde halmen pijpenstrootje tegen elkaar, en maakte daarom heen met klei de vorm van de pijp. De klei werd gebakken, het pijpenstrootje brandde weg en ziedaar: een prachtig gladde tabakspijp! Men maakte van de volkomen gladde, vaak meterslange halmen ook bezems en bond er gewassen mee aan stokken vast.

Pomphuisje

(315) Het Pomphuisje uit 1929 dat aan de linkerkant stond werd in 2013 afgebroken. Voor de verschillende processen van textielverwerking was veel schoon water nodig. Het water van de Leij was te zeer vervuild en daardoor onbruikbaar in de fabrieken van Puijenbroek. Het water werd door een pomp in het pomphuisje uit de grond gepompt en gefilterd.

Via een open bekken met daarin ingebouwde rillen die voor extra zuurstof zorgden, ging het water via buizen onder de Leij door naar de fabriek waar het door zand gezuiverd werd. Het opgepompte water bevatte veel ijzer, dat neersloeg in de leiding. Met grote borstels moesten de leidingen schoon gehouden worden en het ijzer verwijderd. Straks zien we de grote putten waardoor de borstels in de leidingen werden gebracht en het ijzer eruit gehaald.

Bunker

(316) Nederland raakte weliswaar niet betrokken bij de Eerste Wereldoorlog, die uitbrak op 28 juli 1914, maar als grensplaats kreeg Goirle er wel degelijk mee te maken.

Op den duur waren brandstof en verschillende levensmiddelen alleen nog met distributiebonnen te verkrijgen. Doordat de fabrieken verstoken bleven van grondstoffen, raakten veel arbeiders werkeloos en moesten zij hun heil gaan zoeken bij de werkverschaffing.

Direct na het uitbreken van de oorlog werd de Landwacht, bestaande uit met groot verlof afgezwaaide militairen uit onze streek, belast met de grensbewaking. Spoedig daarna werd het dorp overspoeld door 5000 militairen: Gele Rijders, Rode en Blauwe Huzaren, infanterie, genie en artillerie.

Reeds in de herfstmaanden van 1914 werd het dorp overspoeld door Belgische vluchtelingen, die liefdevol werden opgenomen, getuige een brief die op 30 oktober ontvangen werd door het gemeentebestuur. De Belgen betuigen daarin 'hun oprechte dank voor de ongeëvenaarde gastvrijheid door uwe geachte medeburgers betoond, bij het opnemen, voeden en verzorgen hunner zuiderbroeders. De wijze waarop gaat alle lof te boven.'

De bunker die we rechts laten liggen dateert uit de Tweede Wereldoorlog en werd actief als schuilplaats gebruikt.

Voetbalveld

(317) We hebben het niet nagemeten, dus of dit veld geschikt is voor de huidige voetbalcompetities durven we niet te zeggen. Vroeger wel. De plaatselijke voetbalclub VOAB heeft hier zijn wortels, evenals het bedrijfsteam van HaVeP.

Onze (groot)vaders herinneren zich goed hoe hier de clubs kwamen en gingen. Overnames volgden elkaar op, maar het belangrijkste bleef: het plezier in de sport.

Van de bunker aan de zuidzijde werd goed gebruik gemaakt. Voor de spelers diende hij als kleedruimte en voor de toeschouwers als tribune! Met de zon in de rug en op een verhoging konden ze het speelveld uitstekend overzien.

Het voormalig zwembad

(317) Het zwembad had Eduard van Puijenbroek reeds in de dertiger jaren laten aanleggen op zijn eigen terrein. Voor die tijd met zeer moderne voorzieningen als een pompinstallatie om het water te zuiveren. Voor de kleintjes was er een apart kinderbadje. De kikkers werden door de badmeester met een schepnetje uit het water gevist!
Pas op 12 juli 1959 werd het gemeentelijk zwembad aan de Fabriekstraat geopend, waarbij de vraag ontstond, of gemengd zwemmen moest worden toegestaan. Volgens een rapport van de stichting Buurtwerk-Gezinswerk uit 1960, was ‘de Goirlese jeugd nog niet rijp voor een zo plotseling en onvoorbereid samenzijn van jongens en meisjes. Het urenlang vertoeven in elkaars gezelschap, minimaal gekleed en liggende in de hete broeierige zon, werkt sterk en prikkelend en roept spanningen op welke een uitlaat zoeken.’
Er werd gekozen voor een middenweg, maar de vastgestelde tijden voor gesepareerd zwemmen liet men in l966 vervallen, omdat niemand er gebruik van maakte.

Sintelpad

(318) Het pad waarover we nu wandelen is onder andere gemaakt van de sintels (niet geheel verbrande stukjes steenkool) uit de HaVeP fabriek. Het voert ons langs het perceel met ratelpopulieren omzoomd door zwarte els, een natuurlijke bescherming tegen de wind. De populieren zijn hier aangeplant met een subsidieregeling waar Van Puijenbroek gebruik van kon maken.

De grote ronde put

(319) waar we links af slaan, is niet meer. Hij werd in 2013 uitgegraven en verwijderd. Een stukje historie is verdwenen. De put maakte deel uit van één van de vier putten die toegang verschaften tot de waterleiding tussen het pomphuisje dat verder in het bos stond en de watermolen. Via de putten werd de leiding schoon gehouden.

De Wever

(331) Op het plein achter cafetaria ’t Bergske, links van de ondergrondse parkeergarage, staat een eerbetoon aan de wevers in de textielnijverheid van ons dorp.
Het stelt een wever voor aan zijn getouw en is een ontwerp van Willy van der Putt.

Het laatste stukje geschiedenis:

(335) Het beeld van “de Liefde Koning Heersche” is een H.Hartbeeld geheel uit gietijzer. Het is in 1924 geplaatst. Oorspronkelijk lag er een flink stuk grond omheen met een siersmeed hek. Nu loopt er een weg achter door en het pleintje is tot bijna niets gereduceerd. Het beeld is eigendom van de St.Janskerk in Goirle, evenals de grond.

In de jaren 20 van de vorige eeuw was er een grote stimulans voor de verering van het H.Hart. Er werden initiatieven ontwikkeld om in elk dorp een H.Hartbeeld te plaatsen. Sinds die tijd waren elk jaar in ons dorp H.Hartoptochten. Deze werden gehouden op de laatste zondag van Juni (H.Hartmaand) en de vrijdag er voor. Op vrijdag voor de schooljeugd en op zondag voor iedereen die er aan deel wilde nemen. Meestal in verenigingsverband. Aan het eind van de tocht was een korte viering. Deze optochten zijn begin jaren 70 gestopt mede doordat Rijkswaterstaat (eigenaar van de Tilburgseweg) de weg niet meer wilde afsluiten omdat het de enige verbinding was naar Poppel (Belgie).

Nog een klein stukje naar Cultureel Centrum Jan van Besouw, waar dit verhaal begon.

Bronnen:

Regionaal archief Tilburg http://www.regionaalarchieftilburg.nl/goirle/geschiedenis-van-goirle/

Wikipedia http://nl.wikipedia.org/wiki/Ballefruttersgat

Vogelbescherming http://www.vogelbescherming.nl/vogels_kijken/vogelgids/

Biodiversiteitsteam Goirle http://www.biodiversiteitgoirle.nl/

Cubra http://www.cubra.nl/tilburgsdialect/pierrevanbeek/heemkunde28tilburghilvarenbeekesbeek.htm

http://www.cubra.nl/brabantslandschap/hansvanderharingovergorp.htm

IVN Nederland http://www.ivn.nl

Brabants Historisch Informatie Centrum http://www.bhic.nl/index.php?id=11657

René Bastiaanse De Wandeling, afl. 32.

Ine Stuifmeel-Goverde Twee Eeuwen Goirle - Na gedane arbeid…

Mycologische vereniging http://allesoverpaddenstoelen.nl/

Vleermuis http://www.vleermuis.net/

Heukels’ Flora van Nederland, R. van der Meijden, 2005

Petersons Vogelgids, R.T. Petersons e.a., 1987

Nederlandse Oecologische Flora, deel 3 en 5, E.J. Weeda e.a., 1994

Goirlenaren tussen Hei en Ley, jaarboek 1997

Heemkundige kring “de vyer heertganghen”, 1997

Kroniek van de “De Nieuwe Hoef’, H. van der Haring, 1996

Samenstelling: Anne Marie Beeke / Rode Kruis Tocht 2013

Met heel veel dank aan Alie Stofberg voor de inhoudelijke correctie en redactie.